«The problem is that if we don't take into account the hardships and atrocities, then we derive for completely one-sided view about the greatness of Western civilization and how great it was, without seeing any of its negatives,» argues Catherine Fletcher, author of the book «The Beauty And The Terror: An Alternative History of the Italian Renaissance».
Whether you're an art lover or not, you can probably name at least one of the most famous works of the Italian Renaissance: for example, two of the iconic paintings of Leonardo da Vinci, The Last Supper and The Mona Lisa, or Michelangelo's David, his famous masterpiece sculpture. Did you know, however, that Da Vinci was trying to advertise his skills in military engineering and his various inventions to his patron, Louis Sforza, Duke of Milan, before he revealed his skills in art? Or that Michelangelo was hired as a military architect by the Florentine government to build the city's fortifications in 1528-1529?;
For centuries the world has admired the artistic and scientific achievements of the Renaissance, essentially idealizing the period as one of the greatest eras of humanity. However, in our admiration for the Renaissance, we often we forget the tragedies and disasters that have often played a key role in its development, examining them individually, not in their chronological context. «When you walk around in a gallery, you look at the works and assess them for their value and artistic point of view. It gives you the idea of evolution through art,» Fletcher explains. «But what you don't usually take in, except to a small extent in some exhibitions, is the broader social context, what the world was like in which these people were living in when they painted these works.».
An example of a tragic event that affected the Renaissance was the the fall of Constantinople in 1453, a moment in time that not only marked the end of the Byzantine Empire, but also marked the end of thousands of civilians were murdered, displaced and captured by the Ottomans. As a consequence, many Greek scholars fled to Western Europe and settled in Italy. «Although the study of ancient Greek had already attracted the interest of many in Renaissance Italy, this influx of refugees gave new impetus to these intellectual pursuits,’ Fletcher tells us. These scholars brought with them to Italy their books, their manuscripts and their knowledge of their culture - especially their knowledge of the Greek language - which had a huge impact on the development of Renaissance thought. All this came as a result of the conquest of their homeland.
Η Italy, which was then divided into independent states, was also in a permanent state of war and conflict for many decades due to the prolonged and bloody Italian Wars, a series of conflicts in which various European countries, mainly France, Spain and the Italian states themselves, tried to gain control of Italy and thus an advantageous position on the continent.
Thanks to their careers in these wars, many military commanders acquired the resources to commission works of art from Renaissance artists. «In many of the small centres of northern Italy, such as Mantua, Ferrara and Urbino, dukes and princes offered themselves and their armies as mercenaries on behalf of the larger Italian states,» explains Fletcher. «From there they gained wealth and were able to pay for the works of art and palaces they commissioned... I don't think things would have turned out this way if it hadn't been for the Italian Wars.».
One of these military commanders was Alphonsus I of Este, Duke of Ferrara and husband of Lucrezia Borgia. Fletcher describes him as a man «who introduced tremendous innovations into the military». The Duke took part in the Alliance of Cambrai, which consisted mainly of France and the Papal States, against Venice. He won the Battle of Polesella against the Venetians in 1509 and remained an ally of France even after the Papal States crossed over to the other side. He helped her defeat the Papal States and Spain at the Battle of Ravenna in 1512. He was a prominent patron of artists; he hired Giovanni Bellini to paint his «Feast of the Gods» and commissioned two portraits of himself from Titian, as well as several other works, including the «Adoration of Venus».
Throughout the whole duration of Italian Wars and in the midst of the Renaissance, many Italian cities suffered violent raids, with armies slaughtering thousands of people, raping civilians mercilessly, while at the same time plundering. The amount of violence used in the sack of Rome in 1527 caused tremors throughout Italy and the rest of Europe.
The troops of Emperor Charles Quintus, whose territory included Spain and the Holy Roman Empire, who were camped in Italy, were outraged because they had not been paid, and so they revolted, sweeping through Rome and leaving wreckage behind. They even imprisoned Pope Clement VII! It is said that the sack of Rome marked the end of the Late Renaissance, the period considered the peak of Renaissance art, although this is still a matter of debate. In any case, this despicable event had serious consequences for the cultural activity of Rome, since many artists and intellectuals were killed or forced to leave the city, and many humanist libraries were destroyed.
Given the Spain's involvement in the Italian wars and their consequent impact on the Renaissance, it is important to consider the role played by empires and colonisation. As Fletcher explains, «the Spanish conquests in North and South America soon brought them a lot of money, which they used to finance their conquests in Italy». The colonisation of America by the Spanish not only provided the resources to take part in the Italian Wars in the 16th century, but also contributed to the development of western trade and the transatlantic slave trade., a destructive and inhumane practice that brought great wealth to the slave traders.
The changes in the economy came not only from colonization and trade, but also from the numerous pandemics that swept across Europe, most notably the Black Death, which is estimated to have claimed the lives of about a third of the continent's population in the 14th century. «In the period that followed, there was, of course, enormous economic turmoil. Wages were raised because there was a shortage of labour and this had a number of secondary effects in the first phase of the Italian Renaissance», explains Fletcher. With the economy on the upswing after the pandemic, travel became easier and Italian merchants increased their wealth, which enabled them to spend money on cultural goods, such as art and architecture.
One of the most famous merchant families of the Renaissance - in fact one of the most famous merchant families of all time - were the Judges, who started out as wool merchants before becoming bankers in the 15th century. Η Bank of Medici reached to become the largest bank in Europe, and so this wealthy family gained political power in Florence, building a dynasty whose impact on Renaissance culture would last for a long time. For example, thanks to the funding of Lawrence of Medici, some of the most famous Renaissance artists, such as Botticelli, Da Vinci and Michelangelo, were able to concentrate exclusively on their art without needing a second job to supplement their income.
Incredible as it may seem, the commissioning of works of art by bankers such as the Medici was influenced in part by their religious beliefs at the time. «Για τους χριστιανούς εκείνης της περιόδου, το να δανείζει κανείς χρήματα με τόκο θεωρούνταν αμαρτία, ανηθικότητα», εξηγεί η Φλέτσερ. «Προφανώς, ως τραπεζίτης μπορείς να βγάλεις πολλά λεφτά, κι έτσι αυτό που έκαναν οι χριστιανοί τραπεζίτες για να εξιλεωθούν για την κακή τους συμπεριφορά ήταν αγαθοεργίες. Παρήγελλαν έργα τέχνης θρησκευτικού περιεχομένου για εκκλησίες, γίνονταν πάτρονες, έχτιζαν οικογενειακά παρεκκλήσια και, παρεμπιπτόντως, αυτό βοηθούσε να βελτιώσουν τη φήμη της οικογένειας, μια και τα παρεκκλήσια έφεραν το όνομά της».
Πέρα από τον πλούτο των εμπόρων, η αλλαγή στην οικονομία που επήλθε στον απόηχο του Μαύρου Θανάτου, συνέβαλε και αυτή στην ανάπτυξη της ουμανιστικής σκέψης, την ίδια στιγμή που η Προτεσταντική Μεταρρύθμιση άρχιζε να εδραιώνεται στην Ευρώπη. «Ο Μαρτίνος Λούθηρος, που θεωρείται ευρέως το πρόσωπο που έδωσε το έναυσμα για τη Μεταρρύθμιση το 1517, δεν ήταν και τόσο επηρεασμένος από το είδος της ουμανιστικής σκέψης, όχι ουμανιστικής με τη σύγχρονη έννοια, που χαρακτήριζε τους κύκλους των διανοουμένων της Αναγέννησης», λέει η Φλέτσερ. «Αλλά ορισμένοι προτεστάντες σίγουρα ήταν επηρεασμένοι από αυτό τον τρόπο σκέψης, και μια σημαντική συμβολή των καινούργιων ακαδημαϊκών τεχνικών κριτικής κειμένων ήταν ότι εφαρμόστηκαν στην Αγία Γραφή και σε έγγραφα της εκκλησίας, και ως εκ τούτου, ως έναν βαθμό, η εξουσία της εκκλησίας άρχισε να αμφισβητείται».
Χάρη σ’ αυτή την καινούρια μέθοδο κριτικής αντιμετώπισης των κειμένων, οι ουμανιστές διανοούμενοι κατάφεραν να αποκαλύψουν μια απάτη στην καρδιά της Καθολικής Εκκλησίας, σ’ ένα περιβάλλον όπου η ένταση και οι διαφωνίες για θρησκευτικά θέματα ολοένα και αυξάνονταν. Αποδείχθηκε ότι η «Δωρεά του Κωνσταντίνου», ένα υποτιθέμενο διάταγμα του 4ου αιώνα, σύμφωνα με το οποίο ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Κωνσταντίνος παραχωρούσε τη Δυτική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία στην εξουσία του πάπα, ήταν πλαστή. «Κυκλοφορούσαν πολλές φήμες σχετικά με το εάν το έγγραφο αυτό ήταν όντως αυθεντικό, άρα δεν επρόκειτο για κάτι εντελώς καινούριο, αλλά όσοι βοήθησαν στην αποκάλυψη της απάτης, χρησιμοποίησαν τις τεχνικές του ουμανισμού, αυτές της χρήσης καταλόγων στοιχείων που ανέμεναν να συναντήσουν και της λεπτομερούς μελέτης των κειμένων για να μπορέσουν να εξακριβώσουν αν όντως ανταποκρινόταν στους ισχυρισμούς που το περιέβαλλαν», λέει η Φλέτσερ. «Έτσι αυτό από μόνο του ξεκίνησε την αμφισβήτηση της πηγής της εξουσίας των παπών έτσι όπως την είχαν εδραιώσει εδώ και καιρό».
Δεν ήταν όμως μόνο η ουμανιστική σκέψη πρόβλημα για την εκκλησία, καθώς ο ορθολογισμός και η επιστημονική σκέψη ήταν επίσης σε άνοδο κατά την Αναγέννηση. «Προς το τέλος του 16ου αιώνα και κατά τον 17ο, αρχίζει να υπάρχει σοβαρό πρόβλημα με τις επιστημονικές έρευνες που συναντούσαν αντίσταση από την εκκλησία», εξηγεί η Φλέτσερ. «Πιστεύω ότι, για το μεγαλύτερο χρονικό διάστημα, η ανησυχία της Καθολικής Εκκλησίας, πρωτίστως στην Ιταλία, ήταν η διατήρηση της κοινωνικής ιεραρχίας και της δικής της εξουσίας».
Παρ’ όλα αυτά, αυτό δεν σημαίνει ότι επιβλήθηκε καθολική απαγόρευση στις φιλοσοφικές συζητήσεις περί επιστήμης ή άλλων θεμάτων· περισσότερο υπήρχε η ανάγκη να παραμένουν αυτές οι συζητήσεις ιδιωτικές και να μη δημοσιοποιούνται. «Με την προϋπόθεση ότι κρατούσες τις απόψεις σου για τον εαυτό σου και δεν προκαλούσες την αμφισβήτηση του λαού προς την εκκλησία, ήταν αρκετά χαλαροί με αυτά τα θέματα», λέει η Φλέτσερ. «Πρόβλημα είχαν όταν οι αιρετικές ιδέες γίνονταν γνωστές στην κοινωνία, δίνοντας ενδεχομένως το έναυσμα για κινήματα εναντίον των αρχών της εκκλησίας, όπως αυτά που έλαβαν χώρα σε χώρες όπου πραγματοποιήθηκε η Προτεσταντική Μεταρρύθμιση».
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η υπόθεση του Γαλιλαίου, η οποία διήρκεσε από το 1610 μέχρι το 1633. Ο Γαλιλαίος ήταν φυσικός και αστρονόμος, και υποστήριζε ανοιχτά την ηλιοκεντρική θεωρία, το αστρονομικό μοντέλο σύμφωνα με το οποίο ο Ήλιος, και όχι η Γη, βρίσκεται στο κέντρο του ηλιακού συστήματος. Πείστηκε γι’ αυτό, όταν ανακάλυψε τέσσερις δορυφόρους του Δία και τις φάσεις της Αφροδίτης. Η ηλιοκεντρική θεωρία αντέβαινε στις πεποιθήσεις της Καθολικής Εκκλησίας, που τη θεωρούσε αιρετική και μη σύμφωνη με τα εκκλησιαστικά κείμενα, και ο Γαλιλαίος ανακρίθηκε και καταδικάστηκε ως αιρετικός το 1633. Αναγκάστηκε να περάσει το υπόλοιπο της ζωής του σε κατ’ οίκον περιορισμό. Σήμερα γνωρίζουμε ότι ο Γαλιλαίος είχε δίκιο και η φήμη του έχει πλέον αποκατασταθεί, αλλά η δίωξη, η φυλάκιση και η σπίλωση του ονόματός του παραμένει μια μαύρη στιγμή για την Αναγέννηση.
Ακόμα και κάποια αναγεννησιακά επιτεύγματα της διανόησης που εξ αρχής δεν φαντάζουν προβληματικά, όπως λ.χ. στα μαθηματικά, μπορούν να αλλάξουν χαρακτήρα αν αναλογιστεί κανείς πού χρησιμοποιήθηκαν. «Η εξέλιξη των μαθηματικών ήταν σημαντική για κάποιον που προσπαθούσε να υπολογίσει τις τροχιές των βλημάτων. Κατά συνέπεια, πολλά από αυτά τα επιτεύγματα είχαν πρακτικές εφαρμογές ενδεχομένως πιο σκοτεινές και κακόβουλες απ’ ό,τι μπορεί να υποθέσουμε αρχικά αν απλώς μελετούμε πορεία της διανόησης σε αφηρημένο επίπεδο», εξηγεί η Φλέτσερ.
It is clear that τα σπουδαία επιτεύγματα της Αναγέννησης στην τέχνη, στην επιστήμη και στη διανόηση συνέπεσαν με ανησυχητικές και προβληματικές παγκόσμιες τάσεις και γεγονότα της περιόδου, τα οποία όντως τα επηρέασαν και κατέστησαν δυνατή τη χρηματοδότησή τους. Με δεδομένα όλα αυτά, μπορούμε να πούμε ότι οι ιστορικοί της Αναγέννησης μέχρι τώρα παρέβλεπαν αυτή τη σκοτεινή πλευρά της; «Δεν γνωρίζω με βεβαιότητα αν τα γεγονότα αυτά όντως παραβλέπονται, αλλά υπάρχει η τάση να τα αποκρύπτουν», λέει η Φλέτσερ. «Από τη μία έχουμε ιστορία της τέχνης και ιστορία θρησκευτικών μεταβολών, η οποία μακροπρόθεσμα παίρνει τη μορφή της μεταρρύθμισης της Καθολικής Εκκλησίας και της ανόδου του προτεσταντισμού και της απάντησης των καθολικών σε αυτή, οπότε όλα αυτά μοιάζουν να γίνονται σχεδόν από μόνα τους.
Μετά έχουμε την αυτοκρατορική ιστορία και την ιστορία των συμβάντων σε όλο τον κόσμο εκείνη την εποχή, και από αυτή την άποψη έχουμε μια ιστορία πολέμου και συρράξεων. Οι ιστορικοί συχνά προτιμούν να γράφουν για κάποιο συγκεκριμένο θέμα, οπότε διαλέγουν ένα απ’ όλα και μελετούν τις τάσεις της εποχής· όμως για κάποιον που ζούσε εκείνα τα χρόνια όλα αυτά συνέβαιναν ταυτόχρονα».
Καθώς η βία, ο πόλεμος, η έλλειψη ηθικής, η αποικιοκρατία και το δουλεμπόριο άνθησαν και είχαν τεράστιο αντίκτυπο εκείνη την περίοδο, είναι σημαντικό να έχουμε στον νου μας τις τραγωδίες και τις κτηνωδίες που συνιστούν τη σκοτεινή πλευρά της Αναγέννησης. Παρ’ όλα αυτά, η Φλέτσερ μάς υπενθυμίζει: «Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν μπορούμε ή δεν πρέπει να απολαμβάνουμε την αναγεννησιακή τέχνη, την οποία θεωρώ καταπληκτική. Πιστεύω όμως ότι είναι σημαντικό ο κόσμος να καταλάβει ότι αν σκέφτεσαι μόνο την εξαίσια ομορφιά της, τότε έχεις μόνο τη μία πλευρά της ιστορίας».
Οι πολεμικές μηχανές του Ντα Βίντσι
Ο διάσημος πανεπιστήμονας εφηύρε πολυάριθμες μηχανές για στρατιωτική χρήση
- Τοξοβαλλίστρα
Το 1486, ο Ντα Βίντσι εκπόνησε διάφορα σχέδια για μια γιγάντια τοξοβαλλίστρα. Το όπλο αυτό διέθετε έναν περιστρεφόμενο μοχλό στη μία πλευρά με τον οποίο κουρδίζονταν τα γρανάζια για να οπλίσει η συσκευή. Ενεργοποιούνταν είτε απελευθερώνοντας με ένα σκοινί την ασφάλεια είτε χτυπώντας τη με ένα σφυρί.
- Τεθωρακισμένο όχημα
Ο Ντα Βίντσι, εμπνεύστηκε το τεθωρακισμένο όχημά του, μία από τις διασημότερες εφευρέσεις του, από το όστρακο της χελώνας. Το χειρίζονταν τέσσερις άντρες με περιστρεφόμενους μοχλούς ενώ οι υπόλοιποι χειρίζονταν τα κανόνια, τα οποία ήταν τοποθετημένα στην περίμετρο του οχήματος, δίνοντάς του τη δυνατότητα να πυροβολεί προς όλες τις κατευθύνσεις.
- Ατμοτηλεβόλο
Το ατμοτηλεβόλο του Ντα Βίντσι ήταν ένα κανόνι που λειτουργούσε με ατμό. Με κάρβουνο για καύσιμο, έβραζαν νερό σε ένα χάλκινο δοχείο, κι έτσι παραγόταν ο ατμός που έκανε το όπλο να εκπυρσοκροτήσει. Διέθετε επίσης βαλβίδα ασφαλείας για να μην αυξάνεται υπερβολικά η πίεση, μα μόλις η βαλβίδα έκλεινε, ξεκινούσε η διαδικασία εκτόξευσης του βλήματος του εμπροσθογεμούς αυτού κανονιού.
- Πολυβόλο
Στον Ντα Βίντσι, έναν άνθρωπο πολύ μπροστά απ’ την εποχή του, ανήκει το πρώτο γνωστό σχέδιο πολυβόλου, στο οποίο οι κάννες έμοιαζαν με τους αυλούς εκκλησιαστικού οργάνου. Διέθετε συνολικά 33 κάννες, διαταγμένες σε τρεις σειρές των 11, που εδράζονταν σε μια τριγωνική κατασκευή. Η βασική ιδέα πίσω από την εφεύρεση ήταν ότι μόλις η πρώτη σειρά εξαπέλυε τα πυρά της, η δεύτερη θα ήταν έτοιμη να συνεχίσει και ούτω καθεξής.
- Λεπιδοφόρο άρμα
Το λεπιδοφόρο άρμα του το σχεδίασε γύρω στο 1483. Διέθετε λεπίδες δρεπανιών στο μπροστινό και στο πίσω μέρος του. Οι τέσσερις περιστρεφόμενες λεπίδες στο μπροστινό μέρος προορίζονταν για το αντίπαλο πεζικό, ενώ οι λεπίδες στο οπίσθιο μέρος είχαν σκοπό να προστατεύουν τον αναβάτη από επιθέσεις πίσω απ’ την πλάτη του.
Μήπως ο σύζυγος της Μόνα Λίζα ήταν δουλέμπορος;
Η δυσάρεστη αλήθεια πίσω από το πιο διάσημο χαμόγελο στον κόσμο
Η Μόνα Λίζα του Λεονάρντο ντα Βίντσι είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά αριστουργήματα της παγκόσμιας τέχνης. Το μοντέλο με το αινιγματικό χαμόγελο, η Λίζα ντελ Τζοκόντο, ήταν μια Ιταλίδα ευγενής, γόνος της ισχυρής οικογένειας Τζεραρντίνι. Στα 15 της παντρεύτηκε τον Φραντσέσκο ντελ Τζοκόντο, έναν Φλωρεντίνο επιχειρηματία ο οποίος, σύμφωνα με πρόσφατα ευρήματα, εμπλεκόταν στο δουλεμπόριο.
«Πολλοί Ιταλοί είχαν εμπορικά συμφέροντα στη δυτική Αφρική, συνήθως μέσω της Πορτογαλίας», μας εξηγεί η Φλέτσερ. «Όπως ανακάλυψα κατά την έρευνά μου, ένας από αυτούς ήταν και ο σύζυγος της Μόνα Λίζα. Ασχολούνταν με την εισαγωγή σκλάβων από την Πορτογαλία, πολλοί απ’ τους οποίους πιθανότατα κατάγονταν από τη βόρεια ή τη δυτική Αφρική».
Λέγεται ότι ο Ντελ Τζοκόντο αγόραζε τακτικά σκλάβες και τις ανάγκαζε να βαφτιστούν χριστιανές, αλλά πιστεύεται επίσης ότι πολλές τις αγόρασε απλώς για υπηρέτριες. Κατά συνέπεια, μπορούμε να υποθέσουμε ότι κάποιες από αυτές τις μεταπουλούσε. Προς το παρόν δεν μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα αν ο Ντελ Τζοκόντο ήταν όντως δουλέμπορος, ωστόσο τα μέχρι στιγμής στοιχεία σίγουρα εγείρουν υποψίες.
*Η Catherine Fletcher είναι ιστορικός με ειδίκευση στην Αναγέννηση και στην Ευρώπη της πρώιμης νεότερης περιόδου και διδάσκει στο Manchester Metropolitan University. Έχει εκδώσει, μεταξύ άλλων, το βιβλίο The Black Prince Of Florence and The Divorce of Henry VIII: The Untold Story. Το νέο της βιβλίο The Beauty and the Terror κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Bodley Head.
*Της Jessica Leggett
