Παρακάτω βλέπουμε μερικά βασικά κριτήρια για να αναγνωρίσουμε έναν ψυχοπαθή:
Η ψυχοπάθεια δεν είναι αυτό που βλέπεις στις ταινίες. Δεν είναι πάντα μόνο ο serial killer. Είναι συχνά ο γοητευτικός συνάδελφος, ο χαρισματικός σύντροφος, ο «επιτυχημένος» επιχειρηματίας. Ο ψυχοπαθής δεν έχει τύψεις, δεν νιώθει ενοχή, δεν έχει ενσυναίσθηση – αλλά ξέρει πολύ καλά πώς να τα προσποιηθεί όλα αυτά όταν τον εξυπηρετεί. Και αυτό τον κάνει πολύ πιο επικίνδυνο από όσο φαντάζεστε.
1. Διαστρεβλώνουν τα γεγονότα (Gaslighting – Χειραγώγηση της Πραγματικότητας)
Οι ψυχοπαθείς διαστρεβλώνουν συστηματικά την πραγματικότητα για να δημιουργήσουν αμφιβολία στο μυαλό σας σχετικά με τον τρόπο που τα πράγματα πραγματικά συνέβησαν. Αυτή είναι μία από τις παλαιότερες και πιο αποτελεσματικές τακτικές που χρησιμοποιούν για να σας ελέγξουν. Σας λένε «ποτέ δεν είπα αυτό», «το φαντάζεσαι», «είσαι παρανοϊκός/ή». Το κάνουν με τέτοια βεβαιότητα που αρχίζετε να μην εμπιστεύεστε τη μνήμη σας, την κρίση σας, ακόμα και τις αισθήσεις σας. Δεν το κάνουν επειδή μπερδεύονται – το κάνουν σκόπιμα, για να σας αποδυναμώσουν ψυχολογικά και να σας κάνουν πιο εύκολους στον έλεγχο.
2. Για όλα φταίτε εσείς (Μηδενική Ευθύνη – Προβολή)
Ο ψυχοπαθής συνεχώς σας κατηγορεί για τα πάντα. Εάν σας απατήσει, εσείς δεν του δίνατε αρκετή προσοχή. Εάν σας εκμεταλλευτεί, εσείς ήσασταν αφελείς. Εάν σας κακοποιήσει, εσείς τον εξοργίσατε. Ψάχνουν συνεχώς αποδιοπομπαίο τράγο για κάθε καταστροφή που προκαλούν, λέγοντάς σας πως τους αναγκάσατε να ενεργήσουν έτσι. Και το πιο τρομακτικό; Το πιστεύουν κιόλας. Ή τουλάχιστον σας κάνουν να το πιστέψετε εσείς, μέχρι να χάσετε κάθε αίσθηση ορίων και αυτοπροστασίας.
3. Σας μειώνουν συνεχώς (Devaluation – Συστηματική Υποτίμηση)
Ο ψυχοπαθής διατηρεί μια θέση ισχύος, κάνοντας τον εαυτό του να φαίνεται ανώτερός σας. Το κάνουν αυτό με συνέπεια και μεθοδικότητα μέχρι να σας αποδομήσουν εντελώς. Θα σας κάνουν να φανείτε ανίκανοι, γελοίοι, ασήμαντοι – μπροστά στους φίλους, την οικογένειά σας, ακόμα και μπροστά σας. Σας επικρίνουν για τα πάντα – την εμφάνισή σας, τις επιλογές σας, την εργασία σας, τα όνειρά σας. Και όταν αντιδράτε, σας λένε «δεν αντέχεις την αλήθεια;» ή «προσπαθώ να σε βοηθήσω να γίνεις καλύτερος». Η υποτίμηση είναι το εργαλείο τους για να σας κρατήσουν υποτακτικούς και εξαρτημένους.
4. Θα σας απομονώσουν από φίλους & συγγενείς (Isolation – Στρατηγική Απομόνωση)
Αυτή είναι μια από τις πιο ύπουλες και επικίνδυνες ενέργειές τους. Σε μια προσπάθεια να σας ελέγξουν πλήρως, θα σας απομονώσουν συστηματικά από τους φίλους και την οικογένειά σας. Στην αρχή θα είναι ένα : «Δεν μου αρέσει ο φίλος σου αυτός, είναι τοξικός» (ειρωνεία), «Η μητέρα σου σε χειραγωγεί», «Οι φίλοι σου σε κρατάνε πίσω». Σιγά-σιγά, θα δημιουργήσουν σύγκρουση ανάμεσά σας και όλων των άλλων, μέχρι να μείνετε μόνοι – και έτσι πλήρως εξαρτημένοι από αυτόν/ή. Γιατί ένας απομονωμένος άνθρωπος είναι πιο εύκολος στον έλεγχο. Δεν έχει κανέναν να τον προειδοποιήσει, κανέναν να του πει «αυτό που ζεις δεν είναι φυσιολογικό».
5. Επιμένουν ότι πάντα το λάθος είναι δικό σας (Absence of Remorse – Απουσία Ενοχής)
Τους ενδιαφέρει μόνο να απαλλαγούν από κάθε είδους ευθύνη για οτιδήποτε καταστροφικό έχουν κάνει. Ένας ψυχοπαθής δεν μπορεί – και κυρίως δεν θέλει – να παραδεχτεί λάθος. Δεν νιώθει μετάνοια, δεν έχει τύψεις. Κι αν ζητήσει «συγγνώμη», θα είναι υπό όρους και χειραγωγικά: «Λυπάμαι που αισθάνθηκες έτσι» (όχι «λυπάμαι για αυτό που έκανα»). Ή θα το παίξουν θύματα: «Κοίτα τι με ανάγκασες να κάνω». Ζείτε σε έναν κόσμο όπου εσείς είστε πάντα λάθος και εκείνοι πάντα δίκιοι – μέχρι που να μην ξέρετε πια ποιοι είστε.
Πρόσθετα Χαρακτηριστικά της Ψυχοπάθειας:
Επιφανειακή Γοητεία: Οι ψυχοπαθείς είναι συχνά εξαιρετικά γοητευτικοί, χαρισματικοί , αστείοι. Στην αρχή φαίνονται τέλειοι – πολύ τέλειοι. Αυτή η γοητεία είναι μάσκα, όχι προσωπικότητα.
Παθολογικό Ψέμα: Ψεύδονται ακόμα κι όταν δεν χρειάζεται, ακόμα κι όταν η αλήθεια θα ήταν πιο εύκολη. Το ψέμα τους δίνει αίσθηση ελέγχου και ανωτερότητας.
Έλλειψη Ενσυναίσθησης: Δεν μπορούν να νιώσουν αληθινά τον πόνο σας. Μπορούν να τον προσποιηθούν – μάλιστα το κάνουν εξαιρετικά – αλλά δεν τον νιώθουν. Για αυτούς, οι άλλοι άνθρωποι είναι αντικείμενα χρήσης.
Ανάγκη για Διέγερση: Βαριούνται εύκολα. Χρειάζονται συνεχή δράματα, κινδύνους, συγκρούσεις. Γι’ αυτό συχνά δημιουργούν προβλήματα από το πουθενά.
Παρορμητικότητα και Έλλειψη Μακροπρόθεσμων Στόχων: Ζουν για το τώρα, χωρίς σχέδιο, χωρίς συνέπειες. Και όταν τα πράγματα καταρρέουν, απλά προχωρούν στο επόμενο θύμα.
Το πιο επικίνδυνο; Ότι οι ψυχοπαθείς δεν είναι σπάνιοι. Αποτελούν περίπου το 1-4% του πληθυσμού – και συχνά βρίσκονται σε θέσεις εξουσίας: CEOs, πολιτικοί, ηγετικές θέσεις. Γιατί η ανικανότητά τους να νιώσουν ενοχή ή ενσυναίσθηση τους κάνει εξαιρετικά αποτελεσματικούς στο να πατούν πάνω σε ανθρώπους για να φτάσουν εκεί που θέλουν.
Αν αναγνωρίζετε αυτά τα σημάδια στη ζωή σας – σε σχέση, σε φιλία, σε εργασιακό περιβάλλον – μην αγνοήσετε την ενόρασή σας. Η διαίσθησή σας δεν είναι παράνοια. Είναι το ένστικτο επιβίωσης που προσπαθεί να σας σώσει. Και το πιο σημαντικό: δεν μπορείτε να αλλάξετε έναν ψυχοπαθή. Μπορείτε μόνο να προστατέψετε τον εαυτό σας.
Κωνσταντίνος Ζωχιός
Ψυχολόγος, Ψυχοθεραπευτής
Διδάκτωρ Συμβουλευτικής Ψυχολογίας
Διδάκτωρ Εφαρμοσμένης Φιλοσοφίας
