Στις 20 Ιουλίου 2026, κατά την ομιλία μου στο Πνευματικό Κέντρο Ποταμού, με θέμα: “ Τα αρχιτεκτονικά στοιχεία του Ποταμού και η ανάπλασή του”, εκτός από την παρουσίαση των ιδιαίτερων μορφολογικών χαρακτηριστικών του οικισμού, κατέθεσα και την προσωπική μου πρόταση για την ανάπλασή του.
Οι προτάσεις που ακολουθούν δεν αποτελούν μια περιστασιακή ή πρόσφατη σκέψη. Απορρέουν και από δύο προηγούμενες παρεμβάσεις μου:
- Την ανοιχτή επιστολή μου προς τον Δήμαρχο Κυθήρων, της 7ης Μαρτίου 2025, με θέμα «Αμυγδαλόπετρα, το μορφολογικό στοιχείο του Ποταμού».
- Το άρθρο μου με τίτλο «Η ανάπλαση του Ποταμού», που δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Κυθηραϊκά, τον Αύγουστο του 2023.
Για μένα, η πλατεία με το Κοινοτικό Μέγαρο, το Υπόστεγο —το οποίο στις αναφορές μου αποκαλώ «ο Παρθενώνας» — και η Ιλαριώτισσα αποτελούν την άτυπη «Τριλογία του Ποταμού». Είναι τρία διαχρονικά σημεία αναφοράς της ταυτότητας του οικισμού και, κατ’ επέκταση, της πολιτιστικής φυσιογνωμίας των Κυθήρων. Και τα τρία χρειάζονται συντήρηση, προστασία και ανάδειξη.
Ειδικότερα, οι προτάσεις μου είναι οι εξής:
- Το Υπόστεγο – «ο Παρθενώνας»
Το Υπόστεγο απαιτεί σειρά παρεμβάσεων. Επείγει, κατά τη γνώμη μου, η στεγανοποίηση της ταράτσας του.
Παράλληλα, προτείνω την ανάδειξη των πολυγωνικών πλίνθων που υπάρχουν μπροστά και στις δύο πλευρές του, καθώς και την τοποθέτηση πλακών και περιορισμένων τμημάτων λιθόστρωτου-βοτσαλωτού δεξιά και αριστερά του.
Στα σκαλοπάτια θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί αμυγδαλόπετρα. Λίγο πράσινο, εκατέρωθεν του κτίσματος θα μπορούσε επίσης να του προσδώσει ζωντάνια και να το αναδείξει.
«Ο Παρθενώνας» έχει ιστορία, αλλά και σημαντική χρηστικότητα. Αξίζει, επομένως, μια παρέμβαση που θα αναδεικνύει και τις δύο αυτές ιδιότητές του.
- Το Κοινοτικό Μέγαρο
Το Κοινοτικό Μέγαρο παρουσιάζει απλουστευμένα στοιχεία θριγκού, προσαρμοσμένα στη λαϊκή νεοκλασική αρχιτεκτονική και όχι στην αυστηρή κλασική μορφή.
Δεν διαθέτει πλήρη κλασικό θριγκό, αλλά παρουσιάζει σαφείς νεοκλασικές αναφορές, με χαρακτηριστικά στοιχεία την οδοντωτή ταινία (γεισίποδες) και το γείσο.
Η αυστηρή συμμετρία, η τάξη, οι καθαρές ορθογώνιες επιφάνειες, η περιορισμένη χρήση καμπυλών και διακοσμητικών στοιχείων, καθώς και οι πεσσοί με επίκρανα στο εσωτερικό, ενισχύουν τον νεοκλασικό χαρακτήρα του.
Μεταξύ του γείσου και της ζώνης που αντιστοιχεί μορφολογικά στο επιστύλιο, τόσο στο ισόγειο όσο και στον πρώτο όροφο, υπάρχει μια χαρακτηριστική ζώνη με αυλάκωση στη μέση, την οποία θεωρώ μορφολογικά συγγενή με ζώνη ζωφόρου.
Κατά την επόμενη βαφή του Κοινοτικού Μεγάρου, θα μπορούσε η συγκεκριμένη ζώνη να αποδοθεί με έναν χρωματικό τόνο αρμονικό αλλά ελαφρώς αντιθετικό προς το κύριο χρώμα του κτιρίου. Μια τέτοια διακριτική χρωματική επέμβαση θα μπορούσε να «ζωντανέψει» την όψη και να αναδείξει τα μορφολογικά χαρακτηριστικά του Μεγάρου.
- Ο κεντρικός δρόμος του Ποταμού
Στον κεντρικό δρόμο του Ποταμού, από το φαρμακείο, ή και πιο κάτω, μέχρι τους Ανεμόμυλους, καθώς και στην κάθοδο μέχρι το Μερτίδι, προτείνω την κατασκευή ποιοτικού ασφαλτοτάπητα.
Σε τρία ή τέσσερα επιλεγμένα σημεία της διαδρομής (ανόδου και καθόδου) θα μπορούσαν να διαμορφωθούν εγκάρσιες ζώνες από λιθόστρωτο-βοτσαλωτό (με καλή βατότητα), από τη μία πλευρά του δρόμου έως την άλλη, πλάτους περίπου 40–50 εκατοστών.
Παράλληλα, θεωρώ ότι το βοτσαλωτό θα μπορούσε να αναδειχθεί και σε δύο ακόμη σημεία: δυτικά του αγάλματος του Π. Κορωναίου, καθώς και στο στενό νότια της Ιλαριώτισσας. Στα δύο αυτά στενά θα ήταν σκόπιμο να εξεταστεί η απαγόρευση στάθμευσης.
Ιδιαίτερη σημασία δίνω στη διατήρηση του πεζοδρομίου.
Το κράσπεδο του πεζοδρομίου, δεξιά και αριστερά στους κεντρικούς δρόμους ανόδου και καθόδου, όπου αυτό υπάρχει, θα μπορούσε να αντικατασταθεί από αμυγδαλόπετρα ή, όπου αυτό κρίνεται τεχνικά και αισθητικά καταλληλότερο, από μάρμαρο ή επιμελημένο σκυρόδεμα.
Στα σημεία όπου το πεζοδρόμιο είναι μικρό ή ακόμη και ελάχιστο, η επίστρωσή του θα μπορούσε να γίνει με πλάκες αμυγδαλόπετρας ή άλλο κατάλληλο υλικό.
Είμαι αντίθετος στην κατάργηση του πεζοδρομίου. Η ανάπλαση δεν πρέπει να περιορίσει το διαχωρισμό και την ασφάλεια της κίνησης των πεζών, ούτε να στερήσει από τον οικισμό ένα βασικό λειτουργικό στοιχείο του δημόσιου χώρου.
Για τη συγκεκριμένη πρόταση διαμόρφωσης του δρόμου, πεζοδρομίου και των σημείων με βοτσαλωτό επισυνάπτω σχετικές φωτογραφίες.
- Η πλατεία του Ποταμού – η «βιτρίνα» του οικισμού.
Η πλατεία αποτελεί τη βιτρίνα του Ποταμού και, ως εκ τούτου, χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή.
Το κράσπεδο της πλατείας, με την υπάρχουσα αμυγδαλόπετρα από το περίπτερο μέχρι το Υπόστεγο(Παρθενώνα), πρέπει να αναδειχθεί. Εκεί όπου η αμυγδαλόπετρα έχει καλυφθεί ή αφαιρεθεί, θα μπορούσε να αποκατασταθεί. Όπου υπάρχει ασβέστης που την καλύπτει, θα πρέπει να εξεταστεί η απομάκρυνσή του, ώστε να αποκατασταθεί η αρχική εικόνα του υλικού.
Η υπάρχουσα αμυγδαλόπετρα αν δεν παραμείνει θα μπορούσε να αντικατασταθεί από μάρμαρο ή επιμελημένο σκυρόδεμα. Σε αυτή την περίπτωση η υπάρχουσα αμυγδαλόπετρα να τοποθετηθεί σε άλλο-άλλα σημεία.
Για την επιφάνεια της πλατείας προτείνω πλάκες, σχετικά λείες και ασφαλείς για την κίνηση των πεζών, και όχι κυβόλιθους. Σε επιλεγμένα σημεία θα μπορούσαν να δημιουργηθούν λωρίδες αμυγδαλόπετρας, ώστε να υπάρχει αισθητική σύνδεση με το υφιστάμενο κράσπεδο.
Γιατί όχι κυβόλιθοι;
Δεν θεωρώ ότι οι κυβόλιθοι αποτελούν κατάλληλη επιλογή για το βασικό χαρακτήρα της ανάπλασης του Ποταμού.
Το ζήτημα δεν είναι αν οι κυβόλιθοι είναι ένα σύγχρονο ή τεχνικά αποδεκτό υλικό. Είναι αν ταιριάζουν στον συγκεκριμένο τόπο και αν συμβάλλουν στην ανάδειξη της ιδιαίτερης ταυτότητάς του.
Κατά τη γνώμη μου, οι κυβόλιθοι δεν αποτελούν αναγνωρίσιμο μορφολογικό στοιχείο ούτε του Ποταμού ούτε της παραδοσιακής εικόνας των Κυθήρων. Η εκτεταμένη χρήση τους κινδυνεύει, επομένως, να προσδώσει στο δημόσιο χώρο μια γενικευμένη, ομοιόμορφη αισθητική, που θα μπορούσε να συναντάται σε οποιονδήποτε άλλο οικισμό.
Επιπλέον, σε επιφάνειες που δέχονται καθημερινά την κυκλοφορία αυτοκινήτων και πεζών, καθώς και τη συσσώρευση ρύπων και απορριμμάτων, οι κυβόλιθοι μπορεί με την πάροδο του χρόνου να παρουσιάσουν αισθητική υποβάθμιση και να απαιτήσουν αυξημένη συντήρηση.
Δεν υποστηρίζω ότι κάθε νέο υλικό πρέπει να αποκλείεται. Υποστηρίζω ότι η νέα επέμβαση οφείλει να συνομιλεί με τον τόπο και όχι να τον αποκόπτει από την ιστορική του συνέχεια.
Για τον λόγο αυτό προτείνω να αξιοποιηθούν μορφολογικά στοιχεία που ήδη υπάρχουν στον Ποταμό και στα Κύθηρα: λιθόστρωτο-βοτσαλωτό, πλάκες – χελόπλακες όπου ενδείκνυται – και αμυγδαλόπετρα.
Η ανάδειξη αυτών των υλικών θα μπορούσε να δημιουργήσει μια σύγχρονη ανάπλαση, τεχνικά οργανωμένη και λειτουργική, αλλά ταυτόχρονα οικεία προς την παραδοσιακή εικόνα του τόπου.
Εάν χρειαστεί να χρησιμοποιηθούν και άλλα σύγχρονα υλικά, αυτό μπορεί να γίνει με τρόπο που να σέβεται την πολιτιστική κληρονομιά, το φυσικό περιβάλλον και τη μορφολογική ταυτότητα του Ποταμού.
- Τα στενά γύρω από το κέντρο
Οι δρόμοι και τα στενά γύρω από το κέντρο του Ποταμού «φωνάζουν» για ανάπλαση.
Εκεί θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν δύο βασικά υλικά, ανάλογα με τις τεχνικές και λειτουργικές ανάγκες κάθε σημείου:
- βοτσαλωτό-καλντερίμι,
- πλάκες-χελόπλακες ή άλλης κατάλληλης μορφής πλάκες.
Η επιλογή των υλικών θα πρέπει να γίνεται κατά περίπτωση, ώστε η ανάπλαση να μην είναι μονότονη αλλά να δημιουργεί μια ενιαία και αναγνωρίσιμη αισθητική ταυτότητα.
- Μια εικαστική παρέμβαση στην πλατεία
Θεωρώ ότι η πλατεία χρειάζεται τουλάχιστον μία εικαστική παρέμβαση, η οποία θα συνδέει τον δημόσιο χώρο με την ιστορία και τους ανθρώπους του Ποταμού.
Για τον σκοπό αυτό υποβάλλω ως προσωπική πρόταση να τοποθετηθεί ένα παγκάκι με καθιστή τη μορφή του Ευσταθίου Δηλαβέρη, του ευεργέτη που συνδέθηκε με την ιστορία του τόπου.
Η πρόταση αυτή θα μπορούσε, βεβαίως, να αφορά και άλλο πρόσωπο – ευεργέτη, καλλιτέχνη ή σημαντική προσωπικότητα – εφόσον αυτό κριθεί καταλληλότερο.
Η εικαστική παρέμβαση δεν θα ήταν απλώς ένα ακόμη αντικείμενο στην πλατεία. Θα μπορούσε να γίνει ένα σημείο μνήμης, αναφοράς και συνάντησης, συνδέοντας το παρελθόν με τη σύγχρονη ζωή του οικισμού.
Μια ανάπλαση με ταυτότητα
Με την παρούσα επιστολή καλώ τον Δήμαρχο Κυθήρων κ. Ευστράτιο Χαρχαλάκη και το Δημοτικό Συμβούλιο να επανεξετάσουν τον σχεδιασμό της ανάπλασης του Ποταμού, πριν από την οριστική υλοποίησή του.
Παράλληλα, θεωρώ σημαντικό να υπάρξει ουσιαστικός διάλογος με τους κατοίκους του Ποταμού, τον Πολιτιστικό Σύλλογο, τον Πρόεδρο της Τοπικής Κοινότητας και κάθε πολίτη ή φορέα που έχει καταθέσει συγκεκριμένη πρόταση.
Εάν υπάρχει ήδη εγκεκριμένη μελέτη για την ανάπλαση, θα ήταν χρήσιμο και προς όφελος της τοπικής κοινωνίας να γνωστοποιηθεί, ώστε οι κάτοικοι να γνωρίζουν τι ακριβώς σχεδιάζεται για τον τόπο τους.
Κάθε πολίτης, κάθε συλλογικότητα και κάθε θεσμικός φορέας έχει το δικαίωμα να καταθέτει την άποψή του για τον τόπο στον οποίο ζει και τον οποίο αγαπά.
Αυτό πράττω και εγώ.
Εκείνο, όμως, που θεωρώ ότι πρέπει να αποφύγουμε είναι μια ανάπλαση που θα μπορούσε να βρίσκεται οπουδήποτε. Τα Κύθηρα δεν είναι ένας οποιοσδήποτε τόπος.
Η ανάπλαση είναι ευκαιρία να αναδείξουμε όσα ήδη έχουμε και όχι να τα καλύψουμε με υλικά που δεν ανήκουν στη μορφολογική μας μνήμη.
Μπορούμε να δημιουργήσουμε έναν δημόσιο χώρο σύγχρονο, λειτουργικό, ασφαλή και όμορφο, χωρίς να χάσουμε την ψυχή του Ποταμού, τον “Ποταμό Ζωής”.
Αυτό, κατά τη γνώμη μου, είναι το πραγματικό ζητούμενο μιας ανάπλασης:
να προσθέτει το καινούργιο χωρίς να διαγράφει το παλιό, να υπηρετεί το σήμερα χωρίς να αδικεί το χθες, και να παραδίδει στις επόμενες γενιές έναν Ποταμό με ακόμη ισχυρότερη την ταυτότητά του.
Η πολιτιστική κληρονομιά δεν είναι μόνο ό,τι παραλάβαμε. Είναι και η ευθύνη μας για ό,τι θα παραδώσουμε.
Με εκτίμηση,
Γιάννης Κ. Φαρδούλης
Ποταμός Κυθήρων, 19 Αυγούστου 2026
