Στις 14 Αυγούστου 2026 κλείνουν 72 χρόνια από την εκτέλεση του Νίκου Πλουμπίδη.
Η ιστορία του δεν είναι ένα απλό βιογραφικό σημείωμα ούτε ένα ακόμα θλιβερό κεφάλαιο στη μακρά εκατόμβη των πολιτικών διώξεων της χώρας. Είναι το συμπυκνωμένο, αιματηρό δράμα της ελληνικής Αριστεράς, γραμμένο από έναν άνθρωπο που αρνήθηκε πεισματικά να γίνει κυνικός. Μια ανατομία αυτής της διαδρομής απαιτεί μια κοφτερή, αμείλικτη ματιά πάνω στην πολιτική παράνοια, τον τυφλό δογματισμό, τη μετεμφυλιακή εκδικητικότητα και, πάνω από όλα, την αξεπέραστη αξιοπρέπεια της ατομικής συνείδησης όταν αυτή βρεθεί αντιμέτωπη με τα αδίστακτα γρανάζια των μηχανισμών.
Στην Ελλάδα, για να σε σεβαστούν, πρέπει πρώτα να σε καταστρέψουν. Αν είσαι και δάσκαλος, δηλαδή άνθρωπος που έμαθε να αρθρώνει λόγο και όχι απλώς να εκτελεί διαταγές, το κρίμα σου είναι διπλό. Ο Πλουμπίδης δεν υπήρξε «επαγγελματίας της επανάστασης» με τη βολική, ασφαλή και γραφειοκρατική έννοια που απέκτησε ο όρος στα κομματικά γραφεία, μετατρέποντας την ταξική πάλη σε υπαλληλική καριέρα. Γεννημένος στα Λαγκάδια της Αρκαδίας το 1902, ήταν ένας άνθρωπος της καθημερινής πράξης που μετέτρεψε την παιδαγωγική σε πολιτική πράξη και το κοινωνικό καθήκον σε στάση ζωής. Από τα νεανικά του χρόνια στις τάξεις της Ομοσπονδίας Εκπαιδευτικών μέχρι την ένταξή του στο ΚΚΕ, ο «Κόκκινος Δάσκαλος» αντιλαμβανόταν την πολιτική όχι ως άσκηση εξουσίας, αλλά ως απόλυτη προσφορά.
Στην Κατοχή και στον Εμφύλιο, την ώρα που η βαριά φυματίωση του έτρωγε αργά και σταθερά τα σπλάχνα, εκείνος όργωνε την Αθήνα στήνοντας τον παράνομο μηχανισμό του κόμματος. Δεν καθοδηγούσε εκ του ασφαλούς από κάποια μακρινή, προστατευμένη πρωτεύουσα της Ανατολικής Ευρώπης, όπως το γραφειοκρατικό ιερατείο υπό τον Νίκο Ζαχαριάδη. Έμεινε στο πεζοδρόμιο, στην καθημερινή παράνομη βιοπάλη, στην πρώτη γραμμή του πυρός, εκεί που η πολιτική δράση κοστίζει τη ζωή σου και όχι απλώς μια θέση στην κομματική επετηρίδα. Ήταν ο ίδιος άνθρωπος που, κινούμενος πάντα στο απόλυτο σκοτάδι της βαριάς παρανομίας, σχεδίασε τις μεγαλύτερες πολιτικές επιτυχίες του χώρου του σε συνθήκες άγριας καταστολής, με κορυφαία τη συγκρότηση της Ενιαίας Δημοκρατικής Αριστεράς (ΕΔΑ) το 1951, δίνοντας ξανά πολιτικό οξυγόνο στους ηττημένους και κυνηγημένους του Εμφυλίου.
Το τραγικό μεγαλείο του Νίκου Πλουμπίδη συμπυκνώνεται σε ένα μοναδικό, εφιαλτικό παράδοξο της νεοελληνικής ιστορίας. Υπήρξε ο αγωνιστής που εκτελέστηκε από το μετεμφυλιακό κράτος της Δεξιάς, αφού πρώτα εξοντώθηκε ηθικά και πολιτικά από την ηγεσία του ίδιου του του κόμματος. Μετά την ήττα του Δημοκρατικού Στρατού, η ηγεσία του ΚΚΕ, βυθισμένη στον σταλινικό δογματισμό, την απομόνωση και την ψυχαναγκαστική αναζήτηση «εσωτερικών εχθρών», έψαχνε αποδιοπομπαίους τράγους για να δικαιολογήσει την καταστροφή. Μέσα σε αυτό το κλίμα γενικευμένης καχυποψίας και χαφιεδοφοβίας, όποιος σκέφτηκε εκτός γραμμής θεωρήθηκε πράκτορας, κι έτσι ο Πλουμπίδης στοχοποιήθηκε.
Όταν το 1952 ο Νίκος Μπελογιάννης καταδικάστηκε σε θάνατο, ο Πλουμπίδης προέβη σε μια κίνηση απόλυτης αυτοθυσίας που ξεπερνά τα όρια της πολιτικής και αγγίζει τα όρια της αρχαίας τραγωδίας. Έστειλε δημόσια επιστολή στον Τύπο, αναλαμβάνοντας εκείνος την πλήρη ευθύνη για τον παράνομο μηχανισμό και προσφέροντας τη δική του σύλληψη και ζωή με αντάλλαγμα να χαριστεί η ζωή του Μπελογιάννη. Η αντίδραση της ηγεσίας του ΚΚΕ ήταν σοκαριστική. Το ραδιόφωνο της «Ελεύθερης Ελλάδας» από το Βουκουρέστι χαρακτήρισε την επιστολή «πλαστή και κατασκευασμένη από την Ασφάλεια» και κατήγγειλε δημόσια τον Πλουμπίδη ως χαφιέ, πράκτορα και προδότη.
Εδώ ακριβώς αποκαλύπτεται η ελληνική πολιτική σχιζοφρένεια. Το μετεμφυλιακό κράτος της Δεξιάς τον ήθελε νεκρό επειδή ήταν κομμουνιστής. Η ηγεσία του ΚΚΕ τον ήθελε κατεστραμμένο επειδή δεν ήταν υπάκουος. Ο «Κόκκινος Δάσκαλος» βρέθηκε εγκλωβισμένος στο απόλυτο πολιτικό και υπαρξιακό κενό, ανάμεσα στη δεξιά μισαλλοδοξία και την αριστερή παράνοια.
Στη δίκη του στο Στρατοδικείο το 1953, βαριά άρρωστος, φτύνοντας αίμα και σωματικά καταβεβλημένος, ο Πλουμπίδης παρέδωσε μαθήματα πολιτικού ήθους. Δεν στράφηκε εναντίον των συντρόφων του που τον διαπόμπευαν, ούτε προσπάθησε να εξαγοράσει τη ζωή του αποκηρύσσοντας τις ιδέες του ενώπιον των στρατοδικών. Υπερασπίστηκε το ΚΚΕ με σθένος, διαχωρίζοντας την Ιδέα της επανάστασης από την εμπάθεια και τον δογματισμό των προσώπων που διοικούσαν το κόμμα.
Τα χαράματα της 14ης Αυγούστου 1954, στην περιοχή της Αγίας Μαρίνας στο Δαφνί, οδηγήθηκε στο εκτελεστικό απόσπασμα. Αρνήθηκε κατηγορηματικά να του δέσουν τα μάτια, γιατί ένας ελεύθερος άνθρωπος κοιτάζει το θάνατό του στα μάτια, στάθηκε όρθιος μπροστά στις κάννες των όπλων και έπεσε νεκρός φωνάζοντας «Ζήτω το ΚΚΕ!». Δεν φώναξε για να επιβεβαιώσει τους περισπούδαστους γραφειοκράτες που τον είχαν διαγράψει, αλλά για να περιφρουρήσει την Ιδέα για την οποία πάλεψε σε όλη του τη ζωή, αποδεικνύοντας ότι το κόμμα ανήκει σε εκείνους που πεθαίνουν για αυτό και όχι σε εκείνους που το διαχειρίζονται. Ο γιατρός του αποσπάσματος διαπίστωσε ότι λόγω της προχωρημένης φυματίωσης, είχε ούτως ή άλλως ελάχιστες εβδομάδες ζωής. Το μετεμφυλιακό κράτος, ωστόσο, δεν χρειαζόταν να εκτελέσει ένα ετοιμοθάνατο σώμα, χρειαζόταν να εκτελέσει ένα σύμβολο. Κι όμως, το μόνο που κατάφερε ήταν να δημιουργήσει έναν αιώνιο, ανυπέρβλητο μάρτυρα.
Η πορεία και το τέλος του Νίκου Πλουμπίδη συμπυκνώνουν το πιο πικρό, αλλά και το πιο διδακτικό μάθημα της νεότερης πολιτικής μας ιστορίας. Αποδεικνύει αφενός πως όταν η ιδεολογία μετατρέπεται σε θρησκευτικό δόγμα, μετατρέπει τους συντρόφους σε διώκτες και την αλήθεια σε εχθρό. Αφετέρου, αποδεικνύει ότι η ατομική ηθική ακεραιότητα και το προσωπικό ήθος είναι ασύγκριτα ανώτερα από κάθε κομματική σφραγίδα, γραφειοκρατική απόφαση ή περιστασιακή πλειοψηφία.
Δεκαετίες αργότερα, με την καθαίρεση του Ζαχαριάδη (ο οποίος αυτοκτόνησε εξόριστος στη Σιβηρία) και την 9η Ολομέλεια του 1958, το ΚΚΕ ακύρωσε τη διαγραφή του, αναγνωρίζοντας τις κατηγορίες περί προδοσίας ως άδικες, αστήρικτες και προϊόν ανώμαλου εσωκομματικού καθεστώτος. Η Ιστορία, βέβαια, γελάει με τις εκ των υστέρων συγγνώμες των γραφειοκρατών. Ο «Κόκκινος Δάσκαλος» νίκησε τελικά σε όλα τα μέτωπα. Νίκησε τους φυσικούς του εκτελεστές, που νόμιζαν ότι με μερικές σφαίρες θα εξαφάνιζαν τους αγώνες του. Νίκησε όμως και τους πολιτικούς του συκοφάντες, που υπέγραψαν τη διαγραφή του. Γιατί όταν κατακαθίσει ο θόρυβος των συνεδρίων της εκάστοτε εποχής, η Ιστορία δεν κρατά στη μνήμη της τις αποφάσεις των κομματικών γραφείων, αλλά τη λεβεντιά και την αξιοπρέπεια εκείνων που στάθηκαν όρθιοι την ώρα της υπέρτατης δοκιμασίας.
