Ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς δεν υπήρξε ένας αποστασιοποιημένος ακαδημαϊκός που περιφερόταν στα πανεπιστημιακά έδρανα για να πουλάει θεωρητική εξυπνάδα στους φοιτητές του. Ήταν ένας από τους ελάχιστους Έλληνες διανοητές που κατάλαβαν νωρίς πως η κοινωνιολογία στην Ελλάδα δεν είναι μάθημα, είναι ανατομία ενός διαρκούς εγκλήματος. Του εγκλήματος που διαπράττει ένα ανάπηρο, μεταπρατικό κράτος σε βάρος μιας κοινωνίας που έμαθε να επιβιώνει ανάμεσα στον φόβο, τον χαφιεδισμό και την αυταπάτη.
Γεννημένος στην Αθήνα από αστική οικογένεια, κουβάλησε από την παιδική του ηλικία τον γκρίζο μανδύα της Κατοχής. Αλλά η πραγματική του πολιτική βάπτιση δεν έγινε στο Παρίσι ούτε στα βιβλία. Έγινε μέσα στην αίθουσα ενός μετεμφυλιακού έκτακτου στρατοδικείου. Εκεί, ως παιδί, έβλεπε τον δικηγόρο πατέρα του να υπερασπίζεται τον Νίκο Μπελογιάννη. Όταν ρώτησε τι θα του κάνουν, ο πατέρας του τού είπε την αλήθεια χωρίς περιτυλίγματα: «Αυτόν τον άνθρωπο θα τον εκτελέσουν για τις ιδέες του». Εκείνο το παιδικό σοκ ήταν το κουδουνάκι που τον έσπρωξε στην Αριστερά. Δεν έγινε αριστερός από μόδα, έγινε επειδή είδε από πρώτο χέρι τη βαναυσότητα ενός κράτους που δολοφονούσε την αντίθετη άποψη για να εξασφαλίσει την επιβίωση των εκλεκτών του.
Στο επιστημονικό του έργο, ο Τσουκαλάς έκανε το αυτονόητο που απέφευγαν οι εθνικοί μας ιστοριογράφοι. Ξεγύμνωσε το νεοελληνικό κράτος. Εξήγησε πώς αυτή η χώρα, από τη γέννησή της στον 19ο αιώνα, στήθηκε πάνω στο τσιγκέλι της δομικής εξάρτησης από τις Μεγάλες Δυνάμεις. Χωρίς βιομηχανική βάση και χωρίς πραγματική αστική τάξη. Αλλά με μια παρασιτική κάστα εμπόρων και μεταπρατών το ελληνικό κράτος έγινε ο μοναδικός μεγάλος εργοδότης. Η διογκωμένη γραφειοκρατία και το πελατειακό σύστημα δεν ήταν παθογένειες της κακιάς ώρας. Ήταν ο μοναδικός μηχανισμός για να ταΐζονται τα κομματικά στρατόπεδα, να μοιράζονται πτυχία για μια θέση στο Δημόσιο και να εξαγοράζεται η κοινωνική ειρήνη, απέναντι σε μια ιστορικά αναιμική Κοινωνία Πολιτών.
Όταν η δικτατορία τον ανάγκασε να καταφύγει στο Παρίσι (1967–1980), βρέθηκε στην καρδιά της γαλλικής διανόησης, δίπλα στον Αλτουσέρ, τον Μπουρντιέ και τον πνευματικό του πατέρα, τον Νίκο Σβορώνο. Εκεί έζησε τον Μάη του ’68, αλλά κυρίως έζησε τη βαθιά διανοητική και υπαρξιακή συντροφικότητα με το alter ego του, τον Νίκο Πουλαντζά. Ο Πουλαντζάς παρήγε την υψηλή, αφηρημένη θεωρία για το καπιταλιστικό κράτος κι ο Τσουκαλάς προσπαθούσε να τη γειώσει στη μίζερη ελληνική πραγματικότητα. Η σχέση τους είχε μια σπάνια ανθρώπινη ευγένεια. Όταν ο Τσουκαλάς δίδασκε για πρώτη φορά, ο Πουλαντζάς στεκόταν κρυφά έξω από την αίθουσα, κοιτάζοντας από το παραθυράκι της πόρτας για να του δώσει κουράγιο. Κι όταν το 1979 ο Πουλαντζάς πήδηξε στο κενό από τον 22ο όροφο στο Παρίσι, μπροστά στα μάτια του Τσουκαλά, δεν χάθηκε απλώς ένας φίλος. Χάθηκε η ψευδαίσθηση μιας ολόκληρης γενιάς που πίστεψε πως η θεωρία μπορούσε από μόνη της να αλλάξει τον κόσμο.
Παρά την τραγωδία, ο Τσουκαλάς δεν έχασε την πίστη του στην παράδοξη, βιωματική αλληλεγγύη του ελληνικού λαού. Θυμόταν πάντα τον φτωχό θυρωρό της πολυκατοικίας του στα χρόνια της χούντας, έναν άνθρωπο που πληρωνόταν για να τον χαφιεδίζει, αλλά που μια μέρα χτύπησε την πόρτα του για να τον προειδοποιήσει να εξαφανιστεί γιατί έρχονταν να τον συλλάβουν. Αυτός ο χαφιές που προτίμησε να μείνει άνθρωπος ήταν για τον Τσουκαλά η απόδειξη πως κάτω από τη σαπίλα των θεσμών υπάρχει μια άτυπη, βιωμένη συλλογικότητα που σώζει την παρτίδα την τελευταία στιγμή.
Στα χρόνια της μνημονιακής κρίσης, ο Τσουκαλάς στάθηκε απέναντι στη φθηνή ηθικολογία του πολιτικού προσωπικού. Γέλασε με το χυδαίο «μαζί τα φάγαμε» και τις θεωρίες περί «τεμπελιάς των Ελλήνων», εξηγώντας πως η κρίση δεν ήταν ατομικό παράπτωμα, αλλά η βίαιη προσαρμογή της χώρας στη νεοφιλελεύθερη δικτατορία των αγορών και στην ακύρωση της δημοκρατίας μέσω του δόγματος «δεν υπάρχει εναλλακτική» (TINA). Είδε την επώδυνη «βιοτική ασυνέχεια» των πολιτών και τον τρόπο που η ελληνική οικογένεια πιέστηκε να λειτουργήσει ως το τελευταίο αμορτισέρ κοινωνικής προστασίας.
Και όταν κοίταξε τη σημερινή νεολαία, δεν την κατηγόρησε. Προσεγγίζοντάς την χωρίς διδακτισμό, διέγνωσε στον θυμό της έναν εξατομικευμένο τρόμο, μια αδυναμία να φανταστεί το μέλλον μέσα σε έναν πολιτισμό που επιβάλλει τον άγριο ανταγωνισμό όλων εναντίον όλων. Ερμήνευσε τη νεανική βία όχι ως εγκληματικότητα, αλλά ως την απεγνωσμένη, τυφλή κραυγή ανθρώπων στους οποίους προσφέρεται μια αβίωτη ζωή.
Ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς φεύγει, αλλά μας αφήνει το πιο επικίνδυνο, το πιο ακανθώδες και το πιο αναγκαίο όπλο για κάθε ελεύθερο μυαλό. Μια σκέψη που αρνείται πεισματικά να υποταχθεί.
Το μεγάλο του δίδαγμα δεν βρίσκεται σε κάποιες αποστεωμένες ακαδημαϊκές βεβαιότητες, αλλά στην ίδια του τη στάση ζωής. Μας δίδαξε να μην καταπίνουμε αμαχητί τα έτοιμα αφηγήματα των εκάστοτε εξουσιών, να μην ενοχοποιούμε τα θύματα για τα εγκλήματα του συστήματος, και να μην βαφτίζουμε την υποταγή «εκσυγχρονισμό». Μας έδειξε πως η αληθινή διανόηση δεν είναι πολυτέλεια για ακαδημαϊκά σαλόνια, αλλά καθημερινό χρέος απέναντι στην Ιστορία, απέναντι στη δημοκρατία, απέναντι στον άνθρωπο.
Απέναντι στον «εξατομικευμένο τρόμο» της εποχής μας, απέναντι στον κυνισμό που μας θέλει απομονωμένους ατομικούς ανταγωνιστές, ο Τσουκαλάς αντιτάσσει την επιστροφή στη βιωμένη συλλογικότητα, στην αλληλεγγύη και στην ευθύνη του δασκάλου που αφουγκράζεται τη νεολαία αντί να την καταδικάζει.
Η παρακαταθήκη του είναι μια διαρκής υπενθύμιση. Όσο σκοτεινοί κι αν δείχνουν οι καιροί, όσο ασφυκτικά κι αν μας επιβάλλουν το «δεν υπάρχει εναλλακτική», ο δρόμος προς το μέλλον θα ανοίγει πάντα από εκείνους που τολμούν να σκέφτονται, να αμφισβητούν και να αγωνίζονται για μια κοινωνία πιο δίκαιη, πιο ανθρώπινη, πιο ελεύθερη.
