Μια ακόμη σχολική χρονιά έφτασε στο τέλος της. Τι παίρνει, τι αφήνει πίσω της. Ας συνεννοηθούμε για να μη χανόμαστε στις μεταφράσεις. Στην Ελλάδα, τη χώρα που εφηύρε τα πάντα και δεν κατάλαβε τίποτα, έχουμε μια παράξενη εμμονή, βαφτίζουμε «πρόβλημα συμπεριφοράς» την κραυγή ενός ανθρώπου που πνίγεται. Και επειδή ως λαός έχουμε μια έμφυτη κλίση στον σαδισμό, αντί για σωσίβιο, του πετάμε μια εγκύκλιο περί πειθαρχίας και μια απειλή αποβολής. Έτσι, για να μάθει ο νεαρός να σέβεται τους θεσμούς που τον προορίζουν για το ράφι της ανεργίας ή για το «brain drain», αυτή την κομψή ονομασία της σύγχρονης προσφυγιάς των πτυχίων.
Διαβάζω τα νούμερα του ΟΟΣΑ και της UNESCO και, ομολογουμένως, ζηλεύω. Όχι τα παιδιά, αλλά το θράσος μας. Είμαστε στην 7η χειρότερη θέση παγκοσμίως στην ικανοποίηση των μαθητών. Το 2015, το 27% των Ελληνόπουλων δήλωνε ευτυχισμένο. Δηλαδή, τα τρία στα τέσσερα παιδιά μας κυκλοφορούν με μια υπαρξιακή μαύρη τρύπα στο στήθος, αλλά εμείς εκεί, ανήσυχοι για το αν φοράνε σκουλαρίκι ή αν κάνουν κατάληψη.
Το «παράδοξο της ευτυχίας» που λένε οι ερευνητές, το ότι δηλαδή στο Μεξικό τα παιδιά είναι πιο χαρούμενα απ’ ό,τι στην Ιαπωνία, δεν είναι παρά η απόδειξη της αποτυχίας του δυτικού καπιταλιστικού μοντέλου στην πιο άγρια εκδοχή του. Στην Ιαπωνία αυτοκτονούν από την πίεση της επιτυχίας. Στην Ελλάδα, ο έφηβος ασφυκτιά γιατί του ζητάμε να γίνει πρωταθλητής σε έναν στίβο που δεν έχει τέρμα, ή μάλλον που το τέρμα του οδηγεί σε έναν μισθό των 600 ευρώ, αν είναι τυχερός.
Η ικανοποίηση των παιδιών κατέρρευσε μαζί με τα ομόλογα. Μόνο που τα ομόλογα τα κούρεψαν οι τραπεζίτες, ενώ τα όνειρα των παιδιών τα κούρεψε η συλλογική μας ανικανότητα να τους προσφέρουμε ένα παρόν που να μην προκαλεί εμετό.
Και τι κάνει το κράτος; Το κράτος, πιστό στον ρόλο του χωροφύλακα, ανακαλύπτει τον «νόμο και την τάξη». Όταν ο έφηβος αντιδρά, όταν βιώνει την απόγνωση του αβέβαιου μέλλοντος, εμείς μιλάμε για «παραβατικότητα». Είναι μια λέξη μαγική, βολική. Σου επιτρέπει να χτυπάς το σύμπτωμα χωρίς να κοιτάς την αρρώστια.
Ο έφηβος, είναι από τη φύση του ένας εν δυνάμει επαναστάτης. Αν νιώθει ότι ο κόσμος τον χωράει, θα τον αλλάξει δημιουργώντας. Αν νιώθει ότι ο κόσμος τον πετάει στα σκουπίδια, θα τον αλλάξει καταστρέφοντας. Είναι τόσο απλό, που ακόμα και ένας υπουργός Παιδείας θα μπορούσε να το καταλάβει, αν δεν ήταν απασχολημένος με το να μετράει απουσίες.
Η βία στα σχολεία, οι συμμορίες στις γειτονιές, η έλλειψη σεβασμού, δεν είναι «φαινόμενα της εποχής» που έπεσαν από τον ουρανό. Είναι οι καρποί της δικής μας αδιαφορίας. Είναι το αποτέλεσμα μιας κοινωνίας που βλέπει το παιδί ως επένδυση ή ως πρόβλημα, αλλά ποτέ ως άνθρωπο.
Εδώ είναι η πραγματική τραγωδία. Μόνο το 48% των Ελλήνων μαθητών πιστεύει ότι μπορεί να βελτιωθεί. Οι υπόλοιποι θεωρούν ότι η μοίρα τους είναι σφραγισμένη από τη γέννα. «Δεν παίρνω τα γράμματα», «γεννήθηκα για το τίποτα» λένε. Και το λένε γιατί το σχολείο λειτουργεί ως φίλτρο κοινωνικής κατάταξης. Αν είσαι από το Περιστέρι ή τη Δραπετσώνα, το σύστημα σου ψιθυρίζει από την πρώτη δημοτικού ότι ο δρόμος σου είναι προδιαγεγραμμένος.
Αντίθετα, την περίοδο 2015-2018, είδαμε μια μικρή χαραμάδα. Τα ΕΠΑΛ έπαψαν να είναι το «νεκροταφείο των αποτυχημένων» και έγιναν χώρος υποστήριξης. Γιατί; Γιατί κάποιοι θυμήθηκαν ότι ο εκπαιδευτικός δεν είναι εντολοδόχος, αλλά συνδιαμορφωτής. Γιατί κάποιοι κατάλαβαν ότι ο μαθητής που αντιδρά δεν χρειάζεται αποβολή, αλλά έναν ψυχολόγο και μια κοινωνική υπηρεσία που να λειτουργεί.
Τα κοινωνικά προβλήματα λύνονται με κοινωνικές παρεμβάσεις, όχι με αστυνόμευση. Αλλά το αυτονόητο στην Ελλάδα είναι πάντα επαναστατικό.
Αν θέλουμε να σταματήσει η «ωρολογιακή βόμβα» των νέων, πρέπει να σταματήσουμε να τους βλέπουμε σαν νούμερα στις στατιστικές της PISA. Πρέπει να ξανακάνουμε το σχολείο χώρο δημιουργίας και όχι προθάλαμο της απόγνωσης.
Αλλά φευ! Για να γίνει αυτό, χρειάζεται κράτος πρόνοιας. Και το δικό μας κράτος προτιμά να επενδύει σε κάμερες παρά σε δασκάλους. Προτιμά να κυνηγάει φαντάσματα πειθαρχίας, την ώρα που οι νέοι μας, ίσως για πρώτη φορά στη σύγχρονη ιστορία, συνειδητοποιούν ότι θα ζήσουν χειρότερα από τους γονείς τους.
Το νου σας στα παιδιά, λοιπόν. Όχι γιατί είναι το «μέλλον του έθνους» (αυτή η χρεοκοπημένη φράση των εθνικών εορτών), αλλά γιατί είναι οι μόνοι που έχουν το δικαίωμα να μας μισούν για τον κόσμο που τους παραδίδουμε. Και το μίσος τους, αν δεν γίνει δημιουργία, θα γίνει πυρκαγιά. Και τότε, κανένας νόμος και καμία τάξη δεν θα σας σώσει.
Ας μιλήσουμε τώρα και για τον ελέφαντα στο δωμάτιο, που στην Ελλάδα φοράει το προσωπείο της «παραπαιδείας», αλλά εμείς το αποκαλούμε χαϊδευτικά «φροντιστήριο». Η ασφυξία του εφήβου ξεκινά από το γεγονός ότι το επίσημο σχολείο έχει μετατραπεί σε έναν απέραντο, βαρετό προθάλαμο. Το παιδί ζει μια διπλή ζωή, το πρωί παριστάνει τον μαθητή σε ένα κτίριο που θυμίζει εγκαταλελειμμένη δημόσια υπηρεσία της δεκαετίας του ’80, και το απόγευμα τρέχει να αγοράσει την ελπίδα της εισαγωγής στο Πανεπιστήμιο. Αυτή η «εκπαιδευτική βιομηχανία» δεν παράγει μόνο γνώση· παράγει κυρίως εξάντληση. Παράγει νέους που στα δεκαέξι τους έχουν το βλέμμα ενός μεσήλικα τραπεζικού υπαλλήλου που περιμένει τη σύνταξη. Και μετά απορούμε γιατί δεν έχουν «όραμα» (όπως λένε και οι σύγχρονοι μάνατζερ της συμφοράς) ή γιατί ξεσπούν σε βία. Όταν στερείς από έναν έφηβο τον ελεύθερο χρόνο, του στερείς το δικαίωμα να ανακαλύψει ποιος είναι. Τον μετατρέπεις σε μια μηχανή αποστήθισης που, όταν τελικά «πετύχει», συνειδητοποιεί ότι το έπαθλο είναι μια θέση στην ουρά του ΟΑΕΔ.
Και βέβαια, έχουμε και τους όψιμους τιμητές των «ηθών» που ενοχοποιούν την τεχνολογία. «Τα παιδιά είναι όλη μέρα σε μια οθόνη», αυτό λένε οι γονείς, που δεν έχουν μιλήσει στο παιδί τους πάνω από πέντε λεπτά χωρίς να μαλώσουν για τους βαθμούς. Η οθόνη δεν είναι η αιτία της αποξένωσης, είναι το καταφύγιο. Σε έναν κόσμο όπου οι πλατείες τσιμεντοποιούνται και οι γειτονιές γίνονται απρόσωπες αποθήκες ανθρώπων, το διαδίκτυο είναι ο μόνος χώρος όπου ο έφηβος νιώθει ότι «ανήκει».
Αντί, λοιπόν, να τους κουνάμε το δάχτυλο για το TikTok, ας αναρωτηθούμε τι είδους πραγματικότητα τους φτιάξαμε για να θέλουν να δραπετεύσουν από αυτήν. Η κρίση αξιών δεν ξεκινά από τα social media, ξεκινά από το τραπέζι της κουζίνας, όπου η μόνη αξία που διδάσκεται είναι το «κοίτα την πάρτη σου για να επιβιώσεις».
Κάθε φορά που το Υπουργείο αυστηροποιεί τις ποινές, κάθε φορά που επαναφέρει την «διαγωγή κοσμία» ή τις πολυήμερες αποβολές, υπογράφει την ομολογία της αποτυχίας του. Η τιμωρία είναι το τελευταίο καταφύγιο του ανίκανου παιδαγωγού και του αυταρχικού κράτους.
Όταν το παιδί «σπάει» το σχολείο, στην πραγματικότητα προσπαθεί να σπάσει τον καθρέφτη που του δείχνει ένα μέλλον χωρίς νόημα. Αν θέλουμε πραγματικά να «σώσουμε τα παιδιά», πρέπει να σταματήσουμε να τα πειθαρχούμε και να αρχίσουμε να τα ακούμε. Αλλά αυτό προϋποθέτει κάτι που η ελληνική εξουσία τρέμει, τη δημοκρατία στην πράξη, μέσα στη σχολική αίθουσα. Μέχρι τότε, θα συνεχίσουμε να παράγουμε «παραβάτες» και να αναρωτιόμαστε «τι φταίει», ενώ η απάντηση μας κοιτάζει κατάματα από το απέναντι θρανίο.
