Υπάρχουν κάποιοι τόποι εκτός των γεωγραφικών συνόρων της Ελλάδας που κρύβουν ακόμη μέσα τους την ψυχή του Ελληνισμού. Ένας από αυτούς είναι ο Κουκλουτζάς της Σμύρνης (το σημερινό Altındağ). Ένα προάστιο που για δεκαετίες αποτέλεσε την άτυπη «πρωτεύουσα» της κυθηραϊκής διασποράς στη Μικρά Ασία, κερδίζοντας επάξια το προσωνύμιο «Μείζονα Κύθηρα».
Σήμερα, η εντοπισμός του Ελληνορθόδοξου Κοιμητηρίου του Κουκλουτζά, όπως μαρτυρά η επίσημη δημοτική πινακίδα με την ένδειξη «Kokluca Rum Mezarlığı», ξυπνά μνήμες από την εποχή που το τσιριγώτικο στοιχείο μεγαλουργούσε στα παράλια της Ιωνίας. Πίσω από τον ψηλό πέτρινο μαντρότοιχο με την παραδοσιακή καμάρα και τα χαρακτηριστικά ψηλά κυπαρίσσια, αναπαύονται οι πρόγονοι μιας κοινότητας που διέπρεψε, δημιούργησε, πλούτισε και τελικά ξεριζώθηκε βίαια το 1922 με την καταστροφή της Σμύρνης.
Πώς ο Κουκλουτζάς έγινε τσιριγώτικος
Η μαζική μετοικεσία από τα Κύθηρα προς τα μικρασιατικά παράλια πήρε τεράστιες διαστάσεις κατά τον 19ο αιώνα. Η φτωχή, πετρώδης γη του νησιού σε συνδυασμό με την αλματώδη εμπορική ανάπτυξη της Σμύρνης, οδήγησαν χιλιάδες Κυθήριους στο να αναζητήσουν μια καλύτερη τύχη. Στις αρχές του 20ού αιώνα, από τους περίπου 5.000 Έλληνες κατοίκους του Κουκλουτζά (που απείχε μόλις 6 χιλιόμετρα από τη Σμύρνη), οι 2.600 ήταν κυθηραϊκής καταγωγής. Συνολικά στην ευρύτερη περιοχή της Σμύρνης, σύμφωνα με πηγές, οι Τσιριγώτες άγγιζαν τους 15.000, ίσως και παραπάνω.
Το άσυλο των «Άγγλων Υπηκόων»
Η εγκατάσταση των Κυθηρίων στον Κουκλουτζά δεν είχε μόνο οικονομικά, αλλά και διπλωματικά οφέλη για τον τοπικό Ελληνισμό. Καθώς τα Επτάνησα τελούσαν υπό Βρετανική προστασία (έως το 1864), οι Κυθήριοι διέθεταν αγγλικά διαβατήρια. Εκμεταλλευόμενοι το καθεστώς των «Διομολογήσεων» (ειδικά προνόμια των Ευρωπαίων πολιτών στην Οθωμανική Αυτοκρατορία), μετέτρεψαν τον Κουκλουτζά σε ένα άτυπο, απαραβίαστο «άσυλο». Αν ένας διωκόμενος Έλληνας από άλλη περιοχή κατάφερνε να βρει καταφύγιο στη συνοικία των Κυθηρίων, οι οθωμανικές αρχές δίσταζαν να παρέμβουν υπό τον φόβο διπλωματικού επεισοδίου με τη Μεγάλη Βρετανία.
Η επαγγελματική και κοινωνική κυριαρχία
Οι Τσιριγώτες της Σμύρνης δεν περιορίστηκαν απλώς στην επιβίωση. Κυριάρχησαν απόλυτα στην οικονομική και λιμενική ζωή της πόλης.
- Οι Μαουνιέρηδες: Είχαν τον έλεγχο της φορτοεκφόρτωσης των πλοίων, κατέχοντας τις μαούνες (φορτηγίδες) του λιμανιού της Σμύρνης.
- Κοινωνική Προσφορά: Η ισχυρή τους οργάνωση οδήγησε στην ίδρυση της «Κυθηραϊκής Αδελφότητας», η οποία στήριξε καθοριστικά τη λειτουργία σχολείων –μεταξύ αυτών και της θρυλικής Ευαγγελικής Σχολής Σμύρνης–, νοσοκομείων και ναών.
Ο Ξεριζωμός και η μνήμη
Η Μικρασιατική Καταστροφή του 1922 έγραψε τον τραγικό επίλογο αυτής της ακμάζουσας κοινότητας. Οι «Τσιριγωτοσμυρνιοί» πήραν τον δρόμο της προσφυγιάς προς τη μητροπολιτική Ελλάδα. Πολλοί από αυτούς εγκαταστάθηκαν στη Θεσσαλονίκη, δίνοντας στη νέα τους πατρίδα το όνομα του αγαπημένου τους προαστίου: Νέος Κουκλουτζάς (ο σημερινός Δήμος Ευόσμου). Άλλοι δημιούργησαν νέες ζωές στην Αττική, κυρίως στον Βύρωνα και στον Πειραιά, φέρνοντας μαζί τους την εργατικότητα και την αρχοντιά της Σμύρνης.
Σήμερα, ο μαντρότοιχος του «Kokluca Rum Mezarlığı» στέκει εκεί για να μας θυμίζει πώς ένα μικρό νησί του Ιονίου κατάφερε να μεταφυτεύσει τις ρίζες του στα χώματα της Ιωνίας, γράφοντας ένα από τα πιο λαμπρά και συνάμα τραγικά κεφάλαια της νεότερης ιστορίας μας.
—
Για την ιστορική τεκμηρίωση του αφιερώματος αντλήθηκαν στοιχεία από τις εξής πηγές:
Ειδικές Μελέτες για τους Κυθήριους της Σμύρνης:
- Κασιμάτη, Κούλα (2014). Σμύρνη: Τα Μείζονα Κύθηρα. Οι Κυθήριοι στην Ιωνία (18ος-20ός αιώνας). Αθήνα: Εκδόσεις Gutenberg & Εταιρεία Κυθηραϊκών Μελετών. (Αποτελεί την πληρέστερη και πιο σύγχρονη καταγραφή της κυθηραϊκής παρουσίας στην περιοχή).
- Καλλίγερος, Εμμανουήλ Π. (1993). Οι Κυθήριοι της Σμύρνης και οι Χαμένες Πατρίδες. Αθήνα: Εταιρεία Κυθηραϊκών Μελετών.
- Leontsinis, George N. (1987). The Island of Kythera: A Social History (1700–1863). Αθήνα. (Αναλύει διεξοδικά τα προνόμια των Κυθηρίων στη Μικρά Ασία λόγω της Βρετανικής Προστασίας των Επτανήσων).
Ιστορία της Σμύρνης και των Περιχώρων της (Κουκλουτζάς):
4. Καραράς, Νίκος (1955). Χωριά του Μπουρνόβα: Χατζηλάρι – Ναρλήκιοϊ – Μπουνάρμπασι – Κουκλουτζάς – Ναλντουκένι. Αθήνα: Ένωσις Σμυρναίων. (Ιστορική αναφορά από πρώτο χέρι για τα προάστια της Σμύρνης και τη σύνθεση του πληθυσμού τους).
5. Αναγνωστοπούλου, Σία (1998). Μικρά Ασία, 19ος αι.-1919: Οι ελληνορθόδοξες κοινότητες: Από το Μιλλέτ των Ρωμιών στο Ελληνικό Έθνος. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.
Για την εγκατάσταση των προσφύγων στην Ελλάδα:
6. Κοκόλιας, Απόστολος Κ. 90 χρόνια Βύρωνας. Στους πρόποδες του Υμηττού. (Αναφέρεται αναλυτικά στο πώς οι Κυθήριοι του Κουκλουτζά δημιούργησαν τις νέες κοινότητες στον Βύρωνα και τον Νέο Κουκλουτζά / Εύοσμο Θεσσαλονίκης).
7. Ιδρύματος Μείζονος Ελληνισμού (ΙΜΕ). Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού, Μικρά Ασία. Λήμμα: “Κουκλουτζάς” (Διαδικτυακή πηγή).
