Ο Γιάνης (Ιωάννης) Βηλαράς ήταν λυρικός και σατιρικός ποιητής του οποίου η συνεισφορά στο ζήτημα της γλώσσας υπήρξε σημαντική. Γεννήθηκε στα Κύθηρα το 1771 και ήταν γιος του Στέφανου Βηλαρά. Η οικογένειά του πήγε στα Ιωάννινα, πατρίδα του πατέρα του, όπου ο ποιητής μεγάλωσε. Διδάχτηκε λατινικά, αγγλικά, γαλλικά.
Σπουδές και άσκηση Ιατρικής
Το 1789 πήγε στην Ιταλία, στην πόλη της Πάντοβας και σπούδασε ιατρική. Το επάγγελμα της ιατρικής ασκούσε και ο πατέρας του στα Ιωάννινα. Στην Ιταλία είχε την ευκαιρία να έρθει σε επαφή με το ρεύμα του γαλλικού διαφωτισμού και να εντρυφήσει στις φιλελεύθερες ιδέες. Παράλληλα με την ιατρική μελέτησε βοτανική, φιλοσοφία και φιλολογία. Μετά τις σπουδές του γύρισε στα Ιωάννινα και προσελήφθη ως προσωπικός ιατρός του Βελή Πασά και του χαρεμιού του. Ο Βελή Πασάς ήταν γιος του Αλή Πασά. Ο Βηλαράς ακολούθησε το Βελή σε αρκετές μάχες, γύρισε σχεδόν όλο τον ελλαδικό χώρο και έφτασε ως τις παραδουνάβιες περιοχές. Διατηρούσε επικοινωνία με τον ελληνικό πνευματικό κόσμο της εποχής, ειδικά δε με αρκετούς Φαναριώτες και μάλλον από αυτή τη δραστηριότητα διαπιστώνεται η συμμετοχή του Βηλαρά σε μυστικές οργανώσεις απελευθερωτικού αγώνα.
Θεμελιωτής της Δημοτικής Γλώσσας
Ο Γιάνης Βηλαράς θεωρείται ένας από τους θεμελιωτές της δημοτικής γλώσσας και της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Ένθερμος υποστηρικτής της δημοτικής, ενάντιος στο ιστορικό σύστημα ορθογραφίας και το πολυτονικό σύστημα, αναγνωρίστηκε ευρέως χάρη στη διαρκή δραστηριότητά του στον κύκλο των δημοτικιστών. Το έργο του «Ρωμέηκη Γλώσσα» το οποίο είναι αφιερωμένο στο φίλο του Αθανάσιο Ψαλίδα, εκδόθηκε το 1814 και αντιπροσωπεύει ιδανικά τις απόψεις του ποιητή στη χρήση της ελληνικής γλώσσας. Με τον φίλο του Αθανάσιο Ψαλίδα εργάστηκαν με επιμονή για να καταφέρουν να εκδόσουν τις θεωρίες τους και να δημοσιεύσουν την γλωσσική τους προκήρυξη. Όλα σταμάτησαν όταν πολιορκήθηκαν τα Ιωάννινα από τα σουλτανικά στρατεύματα, το 1820. Το σπίτι του ποιητή κάηκε ολοσχερώς και ο Βηλαράς έφυγε και εγκαταστάθηκε στο Τσεπέλοβο, στα Ζαγοροχώρια. Πέθανε στο Τσεπέλοβο στις 28 Δεκεμβρίου 1823 αφήνοντας σε άθλια οικονομική κατάσταση τη γυναίκα του και τους δύο γιους του.
Πρόδρομος του Σολωμού
Ο Γιάνης Βηλαράς θεωρείται πρόδρομος του Σολωμού, ενώ το έργο του επηρέασε καταλυτικά τον εθνικό ποιητή. Το 1827 εκδόθηκε μία συλλογή ποιημάτων και πεζών υπό την επιμέλεια του Αθανάσιου Πολίτη. Το 1953 εκδόθηκαν για πρώτη φορά τα άπαντα του Βηλαρά που περιλαμβάνουν λυρικά και σατιρικά ποιήματα, διηγήματα, παραδόσεις και άλλα.
