Το 1823 δεν έπεσε ούτε ένας πυροβολισμός. Δεν κινήθηκαν στρατεύματα. Δεν άλλαξαν σύνορα.
Κι όμως, εκείνη τη χρονιά χαράχτηκε ένας από τους πιο ανθεκτικούς κανόνες εξουσίας της σύγχρονης ιστορίας.
Με το λεγόμενο Δόγμα Μονρόε, οι Ηνωμένες Πολιτείες διακήρυξαν ότι «η Αμερική ανήκει στους Αμερικανούς». Η διατύπωση έμοιαζε αθώα. Σχεδόν απελευθερωτική. Ένα τέλος στην ευρωπαϊκή αποικιοκρατία, μια υπόσχεση ότι ο Νέος Κόσμος δεν θα ξαναγίνει πεδίο λεηλασίας από παλιές αυτοκρατορίες.
Όμως η ιστορία, όταν ωριμάζει, αποκαλύπτει πάντα τι εννοούσαν πραγματικά οι λέξεις.
Το Δόγμα Μονρόε δεν μιλούσε για το δικαίωμα των λαών να αποφασίζουν. Μιλούσε για το δικαίωμα των άλλων να μην παρεμβαίνουν. Και μέσα σε αυτό το κενό, οι Ηνωμένες Πολιτείες τοποθέτησαν τον εαυτό τους ως φυσικό επιτηρητή μιας ολόκληρης ηπείρου.
Δεν ήταν ακόμη αυτοκρατορία.
Ήταν όμως ήδη σκέψη αυτοκρατορική.
Η Λατινική Αμερική δεν αντιμετωπίστηκε ως σύνολο κοινωνιών, ιστοριών και πολιτισμών. Αντιμετωπίστηκε ως χώρος. Ως γεωγραφία προς αξιοποίηση. Ως απόθεμα πρώτων υλών, αγορών, λιμανιών, φθηνής εργασίας. Και αυτός ο χώρος, σύμφωνα με το νέο δόγμα, έπρεπε να παραμείνει ανοιχτός , όχι στους λαούς του, αλλά στα συμφέροντα.
Για δεκαετίες, το Δόγμα Μονρόε έμοιαζε περισσότερο με φιλοδοξία παρά με εφαρμοσμένη πολιτική. Οι ΗΠΑ δεν διέθεταν ακόμη την ισχύ να επιβληθούν ανοιχτά. Όμως η κατεύθυνση είχε ήδη δοθεί. Και όταν ήρθε η ισχύς, ήρθε και η πράξη.
Το 1898, με τον Ισπανοαμερικανικό Πόλεμο, η θεωρία μετατράπηκε σε πραγματικότητα. Η Κούβα, το Πουέρτο Ρίκο, η Καραϊβική συνολικά, έγιναν το πρώτο εργαστήριο του αμερικανικού ιμπεριαλισμού. Από εκεί και πέρα, το Δόγμα Μονρόε έπαψε να είναι διακήρυξη και έγινε μηχανισμός.
Ο 20ός αιώνας στη Λατινική Αμερική γράφτηκε με αυτή τη μηχανική συνέπεια.
Όπου μια κυβέρνηση επιχείρησε να αγγίξει τη γη, τον χαλκό, το πετρέλαιο, όπου προσπάθησε να μιλήσει με δική της φωνή, όπου τόλμησε να αμφισβητήσει την ιεραρχία, ενεργοποιήθηκε ο ίδιος κανόνας, έπρεπε να ανατραπεί.
Στη Γουατεμάλα το 1954, μια αγροτική μεταρρύθμιση αρκούσε για να θεωρηθεί απειλή. Στη Χιλή το 1973, η δημοκρατική εκλογή του Αλιέντε δεν προστάτευσε κανέναν. Στη Νικαράγουα, στο Ελ Σαλβαδόρ, στην Αργεντινή, στην Ουρουγουάη, η δημοκρατία παραμερίστηκε στο όνομα της «σταθερότητας». Δικτατορίες εγκαταστάθηκαν, πραξικοπήματα
οργανώθηκαν, άνθρωποι εξαφανίστηκαν.
Το Δόγμα Μονρόε δεν χρειαζόταν πια να αναφέρεται. Ήταν ήδη καθεστώς.
Και κάπου εκεί, μέσα σε αυτή τη μακρά ιστορία, εμφανίζεται η Βενεζουέλα.
Δεν μπορεί να αποτελέσει εξαίρεση, αλλά συνέχεια.
Όταν στις αρχές του 21ου αιώνα η Βενεζουέλα επιχείρησε να ελέγξει τον πλούτο της και να χαράξει ανεξάρτητη πολιτική, το παλιό δόγμα επανενεργοποιήθηκε αμέσως. Όχι με αποικιακές σημαίες, αλλά με νέες λέξεις, κυρώσεις, «ανθρωπιστική κρίση», «αποκατάσταση της δημοκρατίας».
Το 2002, η απόπειρα πραξικοπήματος ενάντια στον Ούγκο Τσάβες έδειξε καθαρά ότι τίποτα δεν είχε αλλάξει στην ουσία. Όταν απέτυχε, οι μέθοδοι προσαρμόστηκαν. Ο πόλεμος έγινε οικονομικός. Η πολιορκία έγινε αόρατη, αλλά εξίσου ασφυκτική.
Η Βενεζουέλα δεν τιμωρήθηκε για αυταρχισμό. Τιμωρήθηκε για ανυπακοή. Γιατί τόλμησε να αμφισβητήσει το αυτονόητο του Δόγματος Μονρόε, ότι η ήπειρος έχει ιδιοκτήτη.
Όταν το 2019 ο Ντόναλντ Τραμπ δήλωσε ανοιχτά πως το Δόγμα Μονρόε «επιστρέφει», απλώς είπε φωναχτά αυτό που εφαρμοζόταν σιωπηλά για δεκαετίες. Δεν επρόκειτο για επιστροφή. Επρόκειτο για ομολογία συνέχειας.
Η Βενεζουέλα σήμερα βρίσκεται εκεί όπου βρέθηκαν πριν από αυτήν η Κούβα, η Χιλή, η Νικαράγουα. Στην ίδια αλυσίδα. Στο ίδιο ιστορικό μοτίβο. Στην ίδια σύγκρουση ανάμεσα στην αυτοδιάθεση και την αυτοκρατορική επιτήρηση.
Και εδώ, σχεδόν αναπόφευκτα, επιστρέφει ο Τσε Γκεβάρα. Όχι ως εικόνα, όχι ως σύμβολο κενό περιεχομένου, αλλά ως ιστορική συνείδηση. Ο Τσε δεν μίλησε ποτέ αφηρημένα για τον ιμπεριαλισμό. Τον γνώρισε στις επεμβάσεις, στις ανατροπές, στις κυβερνήσεις-μαριονέτες
Ο Τσε Γκεβάρα δεν ανήκει στο παρελθόν.
Ανήκει σε κάθε ιστορική στιγμή όπου ένας λαός δοκιμάζει να σταθεί όρθιος.
Ο Τσε αναγνώρισε τον ιμπεριαλισμό σαν το σύστημα που αλλάζει πρόσωπα, αλλά όχι σκοπούς.
Όταν μιλούσε για την ανάγκη να κατονομαστεί ο ηγέτης του ιμπεριαλισμού, μιλούσε για ιστορική διαύγεια.
Όταν έλεγε ότι για να καταστραφεί ο ιμπεριαλισμός πρέπει πρώτα να κατονομαστεί ο ηγέτης του, δεν έκανε ρητορική. Έκανε πολιτική διαπίστωση.
Δύο αιώνες μετά το 1823, το Δόγμα Μονρόε δεν είναι παρελθόν. Είναι παρόν. Ζει στις κυρώσεις, στις απειλές, στις «ειδικές επιχειρήσεις», στις λέξεις που μετατρέπουν την επέμβαση σε βοήθεια και την υποταγή σε σωτηρία.
Και όσο αυτό το δόγμα επιβιώνει, η Λατινική Αμερική θα παραμένει πεδίο σύγκρουσης, όχι επειδή το θέλουν οι λαοί της, αλλά επειδή δεν έπαψαν ποτέ να διεκδικούν το δικαίωμα να αποφασίζουν μόνοι τους.
Από το Δόγμα Μονρόε έως τη Βενεζουέλα, η διαδρομή είναι συνεχής.
Και γι’ αυτό η φωνή του δεν σωπαίνει.
Η ιστορία δεν έχει κλείσει.
Απλώς συνεχίζεται με άλλα μέσα.
Η ελευθερία δεν χαρίζεται.
Κατακτιέται.
