Η επέτειος της Άλωσης της Κωνσταντινούπολης δεν αποτελεί ευκαιρία για μια τελετουργική ανακύκλωση θρήνων. Μπορεί, αντιθέτως, να γίνει αφορμή για αναλογιστούμε πώς ένα ιστορικό γεγονός άλλαξε την ιστορική γεωγραφία της Ανατολικής Μεσογείου, καθορίζοντας για αιώνες την πολιτική και την πολιτισμική ισορροπία της συγκεκριμένης επικράτειας.
Η 29η Μαΐου δεν είναι μνημόσυνο μα υπενθύμιση ότι οι μεταβάσεις των αυτοκρατοριών, όσο βίαιες κι αν είναι, συνιστούν μέρος μιας μακράς ιστορικής γραμμής.
Η Κωνσταντινούπολη του 1453 δεν ήταν η πρωτεύουσα ενός ισχυρού κράτους που έπεσε αιφνιδίως. Ήταν μια πόλη-σύμβολο, με τεράστιο πολιτισμικό βάρος πλην με περιορισμένη πλέον πολιτική ισχύ. Η Άλωση δεν υπήρξε κεραυνός εν αιθρία. Ήρθε ως κατάληξη μιας διαδικασίας φθοράς που είχε ξεκινήσει προ πολλού, με εσωτερικές συγκρούσεις, οικονομική εξάντληση και γεωπολιτική απομόνωση.
Η Οθωμανική Αυτοκρατορία, από την άλλη πλευρά, βρισκόταν σε φάση δυναμικής επέκτασης, με στρατιωτική οργάνωση και πολιτική συνοχή την οποία το Βυζάντιο δεν είχε τη δύναμη να αντισταθμίσει.
Μια τέτοια παραδοχή δεν μειώνει τη σημασία της στιγμής. Η Άλωση δεν είναι μόνο η πτώση μιας πόλης· εκπροσωπεί τη μετάβαση από τον μεσαιωνικό κόσμο σε μια νέα εποχή, όπου η Ανατολή και η Δύση αναδιατάσσουν τις σχέσεις τους. Η Κωνσταντινούπολη γίνεται πλέον Κωνσταντινιέ, και αργότερα Ιστανμπούλ, πρωτεύουσα μιας αυτοκρατορίας που θα κυριαρχήσει για πέντε αιώνες.
Η σύγχρονη Ελλάδα αντιμετωπίζει την επέτειο με έναν διττό τρόπο: από τη μία, η πολιτισμική μνήμη διατηρεί τον συμβολισμό της πτώσης· από την άλλη, η ιστορική επιστήμη επιμένει στην αποδραματοποίηση και στην κατανόηση των δομικών αιτίων μιας τόσο κρίσιμης μεταβολής.
Ας υπολογίσουμε, πάντως, ότι η Άλωση δεν σήμανε το τέλος του ελληνικού πολιτισμού. Οδήγησε σε μια εντυπωσιακή διασπορά λογίων, κειμένων και ιδεών προς τη Δύση, συμβάλλοντας στην Αναγέννηση.
Παράλληλα, εντός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, οι ελληνόφωνες κοινότητες ανέπτυξαν καινούργιες μορφές κοινωνικής και οικονομικής οργάνωσης, διατηρώντας γλώσσα, θρησκεία και παιδεία.
Στο επίπεδο της διεθνούς ιστορίας, η Άλωση θα σηματοδοτήσει ένα σημείο καμπής. Η μετατόπιση των εμπορικών δρόμων, η ενίσχυση των θαλάσσιων δυνάμεων της Δύσης, η αναζήτηση πρωτόφαντων οδών προς την Ανατολή – όλα αυτά συνδέονται, άμεσα ή έμμεσα, με το 1453. Και εδώ, στο 1453, θα αναστηθεί και θα ενεργήσει σίγουρα η ιστορική μας παρακαταθήκη, ανακινώντας το βάρος ενός πολιτισμού που άφησε βαθιά ίχνη στην κληρονομιά της οικουμένης.
