Η καλοκαιρινή περίοδος στην Ελλάδα δεν συνιστά απλώς μια χρονική μεταβολή, αλλά τη δομική αναπαραγωγή της κυρίαρχης καπιταλιστικής ιδεολογίας, όπου το «τουριστικό θαύμα» επιβάλλεται ως η απόλυτη κοινωνική φαντασιακή θέσμιση.
Ήρθε επιτέλους το καλοκαιράκι! Ήλιος, καταγάλανες θάλασσες, δροσερά κοκτέιλ στην ξαπλώστρα, αντηλιακό και ροζ φλαμίνγκο στις πισίνες. Τα stories στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης με φόντο το απέραντο γαλάζιο είναι έτοιμα να εμπορευματοποιήσουν την υπέρτατη, πλην όμως φευγαλέα, υπόσχεση της ελευθερίας. Φώτα, μοτέρ, κλακέτα… και πάμε! Επιστρατεύστε το πλέον μειλίχιο, θεσμικά επιβεβλημένο μειδίαμα, υποταχθείτε σε μια εξαντλητική, τυποποιημένη αβροφροσύνη και υποκριθείτε την ευδαιμονία. Η μεγαλοπρεπής τουριστική παράσταση εκκινεί, καθώς οι θεατές-πελάτες αξιώνουν την υλοποίηση του αγορασμένου τους μύθου,επιζητωντας να καταναλώσουν μια κατασκευασμένη αυθεντικότητα, μια προκατασκευασμένη διαφυγή από τη δική τους ενδεκάμηνη μισθωτή δουλεία, εξαγοράζοντας ελάχιστες ημέρες τεχνητής μακαριότητας με βαρύ αντίτιμο τη δική σας ολοκληρωτική καθυπόταξη.
Όμως η άμπωτη της πραγματικότητας αποσύρεται βίαια και όπισθεν των ιδεολογικών φίλτρων της ειδυλλιακής καρτ-ποστάλ, η βιομηχανία του ελεύθερου χρόνου αποκαλύπτει τα επιμελώς κεκαλυμμένα, ζοφερά της μυστικά. Για τον είλωτα της σεζόν, η ροδόχροη χίμαιρα των διακοπών διαλύεται κατά την πρώτη ατέρμονη βάρδια, εκεί όπου ο φυσικός ήλιος παύει να αποτελεί πηγή τέρψης και μεταβάλλεται σε αδυσώπητο διώκτη βιολογικής εξάντλησης, και η θάλασσα καταντά ένα μακρινό, απρόσιτο φόντο, ένα κάδρο μέσα στο κάδρο εγκλωβισμένο έξω από τα παράθυρα των πυρακτωμένων μαγειρείων και των υπόγειων πλυντηρίων. Δεν πρόκειται για μια παροδική δυσλειτουργία του συστήματος, αλλά για την ίδια τη χωροχρονική συμπύκνωση των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής, μια βιοπολιτική συνθήκη όπου η ανθρώπινη ζωή απογυμνώνεται, όπου το σώμα, οι χειρονομίες και οι εκφράσεις μετατρέπονται σε ανταλλακτική αξία μέσω μιας εξαντλητικής συναισθηματικής εργασίας, και ο χρόνος αποικίζεται τόσο βαθιά, ώστε η διάκριση μεταξύ εργασιακού και ελεύθερου βίου εκμηδενίζεται de facto υπό το βάρος της αδιάλειπτης ροής του κεφαλαίου.
Αυτή η κανιβαλική φάση της κρατικοκαπιταλιστικής λαίλαπας ολοκληρώνεται μέσα από τη βίαιη ανάδυση του υπερτουρισμού, ο οποίος δεν αρκείται πλέον στην απομύζηση της ανθρώπινης εργασίας, αλλά προβαίνει σε μια ολοκληρωτική, μεταβολική αποικιοποίηση του φυσικού περιβάλλοντος. Στο όνομα της «ανάπτυξης», τα οικοσυστήματα υποβαθμίζονται σε μια φτηνή, αναλώσιμη σκηνογραφία για τα μάτια των καταναλωτών-θεατών. Σε τόπους με οριακούς φυσικούς πόρους, τα υδροφόρα στρώματα στερεύουν, όχι για να ξεδιψάσουν οι κοινότητες, αλλά για να τροφοδοτηθούν οι εκατοντάδες χιλιάδες πισίνες των resort και τα γήπεδα γκολφ, μετατρέποντας το νερό από κοινό αγαθό σε εμπόρευμα σε κατάσταση τεχνητής έλλειψης. Οι εύθραυστοι βιότοποι, οι ακτές και οι ορεινοί όγκοι ισοπεδώνονται από το μπετόν της τουριστικής υποδομής, υφιστάμενοι μια ανεπανόρθωτη χωρική αλλοίωση, καθώς οι ρύποι των κρουαζιερόπλοιων, οι τόνοι των πλαστικών απορριμμάτων και η καταστροφή της βιοποικιλότητας ξεβράζονται ως τα ανεξίτηλα αποτυπώματα της βιομηχανίας του ελεύθερου χρόνου.
Παράλληλα με την οικολογική λεηλασία, ο υπερτουρισμός μεταβάλλει τις πόλεις και τα χωριά μας σε αποστειρωμένες θεματικές ζώνες, εξορίζοντας τους ίδιους τους κατοίκους από τον ζωτικό τους χώρο. Η καθημερινή ζωή δέχεται μια ολοκληρωτική επίθεση από τις δυνάμεις του ταξικού εξευγενισμού και της real estate κερδοσκοπίας. Η επέλαση των βραχυχρόνιων μισθώσεων μετατρέπει το δικαίωμα στη στέγαση σε απρόσιτο προνόμιο.Εργαζόμενοι, φοιτητές, γιατροί και εκπαιδευτικοί εκδιώκονται βίαια από τις γειτονιές τους, αδυνατώντας να ανταγωνιστούν τα πληθωριστικά ενοίκια που επιβάλλει η τουριστική μονοκαλλιέργεια. Οι δημόσιοι χώροι, οι πλατείες και τα πάρκα χάνουν τον χαρακτήρα τους ως πεδία κοινωνικής συνεύρεσης και ελευθεριακής ζύμωσης και μεταβάλλονται σε αποκλειστικές ζώνες τραπεζοκαθισμάτων και εμπορευματικής κατανάλωσης. Οι τοπικές κοινωνίες απογυμνώνονται από τις δομές αλληλεγγύης τους, καθώς κάθε ανθρώπινη σχέση και κάθε σπιθαμή γης πρέπει να αποδίδει κέρδος, αλλιώς κρίνεται «άχρηστη».
Κι όμως, η τραγωδία της στεγαστικής λεηλασίας δεν εξαντλείται στις επενδυτικές εταιρείες, στα real estate funds ή στους αδηφάγους μηχανισμούς της αγοράς. Η βαθύτερη επιτυχία του κρατικοκαπιταλιστικού συστήματος αποκαλύπτεται ακριβώς εκεί όπου η κυριαρχία παύει να εμφανίζεται ως εξωτερικός καταναγκασμός και μετατρέπεται σε εσωτερικευμένη κοινωνική λογική. Η εξάπλωση των βραχυχρόνιων μισθώσεων δεν συνιστά απλώς μια οικονομική πρακτική αλλά αποτελεί την υλική έκφραση μιας κοινωνίας που έχει εκπαιδευτεί να αντιλαμβάνεται τον κόσμο αποκλειστικά μέσα από το πρίσμα της εμπορευματικής αξιοποίησης.
Σε μια πραγματικότητα γενικευμένης επισφάλειας, όπου η μισθωτή εργασία αδυνατεί να εξασφαλίσει αξιοπρεπή διαβίωση και το μέλλον εμφανίζεται ως ένας αδιαπέραστος ορίζοντας αβεβαιότητας, το σπίτι παύει να αποτελεί τόπο κατοίκησης, μνήμης και κοινωνικής συνύπαρξης. Μετασχηματίζεται σε περιουσιακό στοιχείο, σε μικρογραφία κεφαλαίου, σε μηχανή παραγωγής προσόδου. Ο άνθρωπος ωθείται να αντιμετωπίσει τον ίδιο του τον χώρο όχι ως προέκταση της ζωής του αλλά ως πεδίο επένδυσης. Έτσι, η ετερονομία ολοκληρώνει τον κύκλο της και οι άνθρωποι αναπαράγουν οι ίδιοι τις σχέσεις που τους υποτάσσουν, επειδή έχουν πειστεί πως δεν υπάρχει άλλος τρόπος να επιβιώσουν.
Η τουριστική μονοκαλλιέργεια δεν αποικιοποιεί μόνο τα τοπία, τις ακτές και τα σώματα των εργαζομένων. Αποικιοποιεί την ίδια τη φαντασία. Η κατοικία παύει να νοείται ως κοινωνικό αγαθό και μετατρέπεται σε χρηματιστηριακό προϊόν. Οι γειτονιές παύουν να αποτελούν κοινότητες και μεταβάλλονται σε χαρτοφυλάκια επενδυτικών ευκαιριών. Οι κάτοικοι παύουν να αναγνωρίζουν ο ένας τον άλλον ως συμμέτοχους σε έναν κοινό κόσμο και αρχίζουν να αντικρίζονται ως ανταγωνιστές μέσα στην ίδια αγορά. Η κοινωνική σχέση υποχωρεί μπροστά στη συναλλαγή. Η αλληλεγγύη συντρίβεται κάτω από την απαίτηση της απόδοσης.
Κάτω από το καθεστώς του υπερτουρισμού, ολόκληρες πόλεις μετατρέπονται σε πεδία συσσώρευσης. Κάθε άδειο δωμάτιο θεωρείται χαμένο κέρδος. Κάθε σπίτι που κατοικείται από μόνιμους κατοίκους λογίζεται ως αναξιοποίητο κεφάλαιο. Κάθε γειτονιά που διατηρεί ακόμη κοινωνικούς δεσμούς αντιμετωπίζεται ως χώρος προς «αναβάθμιση» και εμπορική εκμετάλλευση. Έτσι, η ίδια η ζωή εισέρχεται σε μια διαδικασία αδιάκοπης οικονομικής αποτίμησης, όπου κάθε ποιότητα της ζωής συνθλίβεται κάτω από τον κανιβαλισμό της ανταλλακτικής αξίας.
Παράλληλα, η τουριστική μονοκαλλιέργεια δεν αποικιοποιεί μόνο τον φυσικό χώρο και την εργασία, αλλά και το ίδιο το συλλογικό φαντασιακό των τοπικών κοινωνιών. Η πολιτισμική ζωή αποσπάται σταδιακά από τις οργανικές της ρίζες και μετατρέπεται σε εμπόρευμα προς κατανάλωση. Τα έθιμα, οι γιορτές, η μουσική, οι κοινωνικές σχέσεις και η ίδια η ιστορική μνήμη ανασυσκευάζονται ως θεάματα για το βλέμμα του επισκέπτη, απογυμνωμένα από το κοινωνικό τους περιεχόμενο και προσαρμοσμένα στις απαιτήσεις της αγοράς. Οι κοινότητες ωθούνται να αναπαραστήσουν μια εξιδανικευμένη εκδοχή του εαυτού τους, μια φολκλορική σκηνογραφία σχεδιασμένη να καταναλώνεται και να φωτογραφίζεται.
Ταυτόχρονα, η τουριστική ανάπτυξη παύει να αποτελεί μια απλή οικονομική στρατηγική και αναδεικνύεται σε κυρίαρχη φαντασιακή σημασία της νεοελληνικής κοινωνίας. Ολόκληρες γενιές γαλουχούνται με την πεποίθηση ότι το μέλλον τους εξαντλείται είτε στην παροχή υπηρεσιών είτε στη διαχείριση της κατανάλωσης των άλλων. Η ίδια η κοινωνική φαντασία συρρικνώνεται, αδυνατώντας να συλλάβει εναλλακτικές μορφές παραγωγής, κοινοτικής οργάνωσης και συλλογικής ευημερίας. Η γεωργία, η βιοτεχνία, η έρευνα, η δημιουργία και κάθε δυνατότητα κοινωνικής αυτοθέσμισης υποβαθμίζονται ως οικονομικά «μη ρεαλιστικές», ενώ η εξάρτηση από τη βαριά βιομηχανία του τουρισμού παρουσιάζεται ως φυσική και αδιαμφισβήτητη αναγκαιότητα. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, η ετερονομία δεν επιβάλλεται μόνο από τους θεσμούς, τις αγορές και τους κρατικούς μηχανισμούς, αλλά εγκαθίσταται βαθιά στο εσωτερικό της ίδιας της κοινωνικής συνείδησης, ολοκληρώνοντας την επικυριαρχία της ακριβώς τη στιγμή που παύει να αναγνωρίζεται ως ιστορική επιλογή και αρχίζει να βιώνεται ως φυσικός νόμος.
Και το κύμα της κριτικής ανάλυσης βαθαίνει, ξεβράζοντας στην ακτή την απόλυτη επικράτηση της ετερονομίας, εκεί όπου οι τυφλοί νόμοι της αγοράς και το ιερό δόγμα της οικονομικής ανάπτυξης βαφτίζονται ως ανίκητες φυσικές νομοτέλειες, πείθοντας τις τοπικές κοινωνίες και την εργαζόμενη νεολαία ότι δεν υφίσταται εναλλακτική διέξοδος πέραν της «βαριάς βιομηχανίας» του ελληνικού τουρισμού. Κατά τον τρόπο αυτό, οι άνθρωποι εσωτερικεύουν την εκμετάλλευση, αποδέχονται τις δεκατετράωρες βάρδιες, τις στερήσεις των αναπαύσεων, τη διαβίωση σε ανήλια υπόγεια ή κοντέινερ και την απώλεια του ίδιου τους του σπιτιού ως μια «φυσική αναγκαιότητα», ως το αναπόφευκτο τίμημα της επιβίωσης, ενώ ο κρατικός μηχανισμός ως συλλογικός καπιταλιστής, ίσταται φρουρός της εργοδοτικής ασυδοσίας μέσω μιας στοχευμένης αδράνειας των ελεγκτικών μηχανισμών και της νομικής αποδόμησης κάθε εργασιακού κεκτημένου. Η τουριστική γεωγραφία αναδεικνύει την ταξική διαίρεση στην πιο ωμή, χωρική της διάσταση.Οι ζώνες πολυτελούς χαλάρωσης των ολίγων προϋποθέτουν άμεσα τη χωρική γκετοποίηση, την αιχμαλωσία, τη σωματική εξουθένωση και τον εκτοπισμό των πολλών.
Όμως καμία από αυτές τις μορφές κυριαρχίας δεν αποτελεί φυσικό νόμο. Η εκμετάλλευση της εργασίας, η εμπορευματοποίηση της κατοικίας, η λεηλασία του τόπου και η μονοκαλλιέργεια του τουρισμού δεν πηγάζουν από κάποια υπεριστορική αναγκαιότητα. αποτελούν ιστορικές θεσμίσεις, προϊόντα ενός συγκεκριμένου κοινωνικού φαντασιακού που αναγορεύει την αδιάκοπη συσσώρευση σε υπέρτατη αξία. Ακριβώς γι’ αυτό μπορούν και να αμφισβητηθούν. Η κριτική δεν εξαντλείται στην αποκάλυψη των μηχανισμών της κυριαρχίας, αποκτά πολιτικό νόημα μόνο όταν αποκαθιστά τη λησμονημένη ικανότητα της κοινωνίας να αυτοθεσμίζεται, να αναλαμβάνει συλλογικά την ευθύνη των ίδιων της των θεσμών και να αναγνωρίζει ότι καμία αγορά, κανένα κράτος και κανένα κεφάλαιο δεν ενσαρκώνει μια αντικειμενική μοίρα. Εκεί όπου η ετερονομία επιβάλλει τη σιωπηλή αποδοχή του υπάρχοντος ως μοναδικού δυνατού κόσμου, η αυτονομία αρχίζει από τη στιγμή που οι άνθρωποι αναγνωρίζουν πως ο κόσμος που δημιούργησαν μπορεί και να δημιουργηθεί εκ νέου, σύμφωνα με τις δικές τους ανάγκες, τις δικές τους επιθυμίες και τις δικές τους συλλογικές αποφάσεις.
Κι επειδή κανένα «live your myth» δεν απολαμβάνει την αιωνιότητα. Όταν το κεφάλαιο επιζητά να καταλάβει τον αέρα που αναπνέουμε, το σπίτι στο οποίο ζούμε και το τοπίο που αντικρίζουμε, η πολιτική φιλοσοφία της αυτονομίας δεν υπόσχεται νέες ιεραρχικές ηγεμονίες, αλλά προτάσσει τη ριζική αποδόμηση αυτού του κρατικοκαπιταλιστικού αφηγήματος. Μας καλεί να μετατρέψουμε τη σεζόν και την τουριστική κανονικότητα από σκηνή υποταγής σε τόπο σύγκρουσης, όπου οι ανάγκες, οι επιθυμίες και τα όνειρα των αόρατων αυτού του κόσμου θα επιστρέψουν σαν κύμα για να σαρώσουν τη νεκρή γεωγραφία του κέρδους.
Η έξοδος προς την αυτονομία δεν αποτελεί ένα στείρο θεωρητικό σχήμα, αλλά μια ρυθμική, ζωντανή κίνηση, μια κυματοειδή ροή που εκκινεί από το βάθος της ριζικής άρνησης, θραύει τα δεσμά της θεωρητικής αφαίρεσης και μεταβάλλεται σε ανάσα, μεταβάλλεται σε ρυθμό, μεταβάλλεται σε κύμα. Γιατί οι ζωές μας δεν κοστολογούνται. Κι έτσι το κύμα φουσκώνει. Η αυτονομία αρχίζει. Και η μαύρη γαλήνη κομματιάζεται πάνω στα βράχια της δικής μας αφρισμένης παλίρροιας.
Άδηλος Νους
