Από το ξέσπασμα του Κρητικού Πολέμου έως και τα τέλη του 17ου αι., διαπεραιώθηκαν με τα σκάφη τους από τα Σφακιά στα Κύθηρα οι οικογένειες Πάτερων, Σκορδίληδων και Λιγνών, μέλη της κοινωνικής κατηγορίας των «πρώτων» (primati), μεγάλων οικογενειών με πολλαπλά δίκτυα συγγένειας, κλάδοι των οποίων βρίσκονταν επικεφαλής της Κοινότητας Σφακίων και της ενδοχώρας της. Κατοίκησαν στη Χώρα Κυθήρων, έδρα της βενετικής διοίκησης και της κεντρικής στρατιωτικής φρουράς, συγκροτώντας δική τους συνοικία, τα Σφακιανά. Στις αρχές του 18 ου αι. ακολούθησε η μετοίκηση και άλλων, δεύτερων στην τάξη, οικογενειών από τα Σφακιά και την ενδοχώρα τους, ως απότοκο σύγκρουσης ή εμπλοκής τους σε συρράξεις με το οθωμανικό καθεστώς στην Κρήτη.
Το τελευταίο μαζικό κύμα προσφυγής Σφακιανών στα Κύθηρα εκδηλώθηκε το 1770, ως επακόλουθο των Ορλωφικών και της επανάστασης του Δασκαλογιάννη: 2.000 Σφακιανοί μετέφεραν και ασφάλισαν τότε τα γυναικόπαιδά τους στα Κύθηρα. Ο Γάλλος πρόξενος στα Χανιά Amoreux αναφέρει στις 10 Μαΐου ότι όλα τα σφακιώτικα πλοία που εμπορεύονταν στη σκάλα αυτή είχαν εξαφανιστεί, ανήκαν πλέον σε Τούρκους και διακινούσαν εμπορεύματα Τούρκων εμπόρων (Αλεξάνδρα Κραντονέλλη, Ελληνική Πειρατεία και Κούρσος τον 18 ο αι. και μέχρι την Ελληνική Επανάσταση).
Η ΣΧΕΣΗ ΤΩΝ ΣΦΑΚΙΑΝΩΝ ΜΕ ΤΗ ΒΕΝΕΤΙΚΗ ΕΞΟΥΣΙΑ ΤΩΝ ΚΥΘΗΡΩΝ
Πηγές της εποχής (βιβλία του δημόσιου ταμείου Κυθήρων, ψηφίσματα, διατάγματα, αποφάσεις Συγκλήτου και χαριστήρια έγγραφα) μαρτυρούν την καταχώρηση Σφακιανών ως «έμπιστων» (infidenti) και «επάξιων ευεργεσίας» (benemeriti) υπηκόων της Γαληνοτάτης, πιστοποιημένων για τις υπηρεσίες που της προσέφεραν (βλ. Μαρία Πατραμάνη, Κρητικοί Πρόσφυγες στα Κύθηρα, Διδακτορική διατριβή 2005). Στην πλειονότητά τους, οι Σφακιανοί καραβοκύρηδες ανέλαβαν με επίσημη ανάθεση από το δημόσιο τη διεκπεραίωση ειδικών υπηρεσιών προς τη βενετική διοίκηση των Κυθήρων ως «έμπιστοι εντεταλμένοι» (confidenti) και κομιστές της δημόσιας αλληλογραφίας, στο πλαίσιο της (νόμιμης, τυπικά) εμπορικής τους δραστηριότητας. Η συναλλαγή αυτή αφενός λειτουργούσε προς διασφάλιση της στρατηγικής θέσης του νησιού για λογαριασμό της Βενετίας, εξαιρετικά κρίσιμης μετά την απώλεια της Κρήτης, αφετέρου δε υπέθαλπε την παράνομη πειρατική κινητικότητα των Σφακιανών σε μια ευρύτερη περιοχή (στα νερά Ζακύνθου, Σαπιέντζας, Κάβο Μαλιά, Κυθήρων, Κρήτης), στην οποία και ανέστειλαν την παράλληλη δράση Μπερμπερίνων, Μαλτέζων και Σπανιόλων πειρατών και κουρσάρων.

Η θέση των Σφακιανών στα Κύθηρα και η στάση των βενετικών αρχών απέναντί τους κατά την περίοδο του Κρητικού πολέμου και εξής, γίνεται κατανοητή στο γενικότερο πλαίσιο ανάπτυξης της πειρατείας στο Αιγαίο και ολόκληρη τη Μεσόγειο, όπου αυτή είχε εξελιχθεί ως αναπόσπαστο μέρος της τοπικής οικονομίας. Έλληνες και Δυτικοευρωπαίοι πειρατές είχαν δημιουργήσει έναν τύπο οικονομικών σχέσεων με τους ντόπιους, ιδιαίτερα με τους εμπόρους που αγόραζαν τους καρπούς της πειρατείας σε χαμηλές τιμές, αλλά και με προύχοντες και τις τούρκικες αρχές. Με άλλα λόγια, ένας εξωοικονομικός τύπος συναλλαγών και συσσώρευσης κεφαλαίου επενδυόταν τελικά σε επιχειρήσεις οικονομικής φύσεως. Στη διάρκεια του Κρητικού Πολέμου (1645-1669) και του πολέμου της Ιεράς Συμμαχίας (1683-1699), το εμπόριο στην Κρήτη και την Πελοπόννησο είχε διακοπεί. Το εμπόριο της Ανατολής παρέμενε, παρά την κάμψη, κερδοφόρο, γι αυτό και οι Βενετοί τηρούσαν στάση προστατευτική έναντι των χριστιανών πειρατών, παραχωρώντας τους μάλιστα βάσεις ασφαλείς στην Τήνο και άλλα υπό την κυριαρχία τους νησιά, στα οποία και ενισχύαν την εγκατάσταση οικογενειακών πειρατικών μονάδων.

ΤΑ ΚΥΘΗΡΑ ΩΣ «ΣΩΣΙΒΙΟ» ΤΩΝ ΣΦΑΚΙΑΝΩΝ
Την περίοδο της Βενετοκρατίας στην Κρήτη, τα Κύθηρα ήταν εξάρτημά της, και ο πιο κοντινός, για τους ναυτικούς, κόμβος εξόδου από τις δυτικές ακτές της. Η θαλάσσια περιοχή που ορίζεται από τα ακρωτήρια Ταίναρο και Μαλέα και από το βόρειο άκρο του νησιού των Κυθήρων ήταν σημαντικό για τη ναυτιλία κανάλι, ορίζοντας το γεωγραφικό τέλος της θάλασσας του Αιγαίου. Πειρατικά αγκυροβόλια, όπως το Πόρτο Κάγιο, η Ελαφόνησος και ο Ποταμός Αντικυθήρων, αλλά και το οχυρό και ο οικισμός πάνω από τον ναυτικό κόμβο των Κυθήρων, επιβίωσαν σε συνθήκες έντονης πειρατικής δραστηριότητας σε ολόκληρη τη γεωγραφική ζώνη των ακτών της νότιας Πελοποννήσου και της δυτικής Κρήτης.
Κατά τη διάρκεια του Κρητικού Πολέμου, οι Σφακιανοί λειτούργησαν ως πληροφοριοδότες του έκτακτου προνοητή Σούδας και Κυθήρων. Οι Σφακιανοί που κατεφυγαν τότε με τις βάρκες τους στα Κύθηρα, προερχόμενοι στην πλειονότητά τους από τις οικογένειες των Λιγνών και των Πάτερων, γνωστών ήδη από τον 16 ο αι. καραβοκύρηδων, εξακολούθησαν τη ναυτική και εμπορική τους δραστηριότητα στα Κύθηρα, ως το τέλος του 18 ου αι. (Angeliki Panopoulou, «Episodi di pirateria nello spazio marittimo di Cerigo tra il XIII e il XVIII secolo», Venezia e Cerigo, Atti del Simposio Internazionle, Venezia 6-7 dicembre 2002, επιμ. Marina Koymanoudi-Chryssa Maltezou)
Οι Σφακιανοί είχαν εγκατασταθεί πρώτοι από τους άλλους Κρητικούς στο νησί και είχαν νομιμοποιηθεί ως πολίτες της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας. Για την προσφορά τους στα δρώμενα του Κρητικού Πολέμου και κατά τις πρώτες δεκαετίες παραμονής τους στο νησί, είχαν εξασφαλίσει προνομιακή μεταχείριση για την άσκηση του εμπορίου από το βενετικό δημόσιο. Σύντομα εξελίχθηκαν σε σημαντικό παράγοντα οικονομικής ανάπτυξης του νησιού κατά το δεύτερο μισό του 17 ου και καθ’ όλο τον 18ο αι.
ΟΙ «ΕΙΔΙΚΕΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ» ΤΩΝ ΣΦΑΚΙΑΝΩΝ ΠΡΟΣ ΤΗ ΒΕΝΕΤΙΚΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗ
Οι ειδικές υπηρεσίες «εμπίστων», τις οποίες προσέφεραν στη Γαληνοτάτη οι Σφακιανοί καραβοκύρηδες των Κυθήρων, περιλάμβαναν μεταφορά εμπιστευτικών μηνυμάτων, επιστολών, διπλωματικής αλληλογραφίας, αλλά και κατασκοπεία, συλλογή και μεταβίβαση πληροφοριών, μεταφορά χρημάτων, εφοδίων, τροφίμων κλπ. υπηρεσίες δημοσίου συμφέροντος, επ᾽ αμοιβαία ωφελεία της πειρατικής τους δραστηριότητας. Η δράση των Σφακιανών κατά των Οθωμανών ήταν έντονη. Κοινοποίηση απόφασης της Συγκλήτου προς τον Γενικό Καπιτάνο Θαλάσσης στις 14 Δεκεμβρίου1652, αναφέρει ότι, σύμφωνα με πληροφορίες του γενικού προνοητή που αντλήθηκαν από επιστολή του προς τη Σύγκλητο, η εχθρική κατά των Τούρκων διάθεση του λαού των Σφακίων, ήταν σε έξαρση περισσότερο από ποτέ. Οι ντόπιοι μάλιστα αναζητούσαν την υποστήριξη της βενετικής Αρμάδας για να προβούν σε επιχείρηση, εκθέτοντας και σχέδιο, η εφαρμογή του οποίου θα ωφελούσε όλο το Βασίλειο. Έντονη υπήρξε η ανάμειξη Σφακιανών και στα επαναστατικά γεγονότα των ετών 1660-1662 στη δυτική Κρήτη, πολλοί από τους οποίου είχαν αναλάβει καθήκοντα «εμπίστων».
Αλλά και καθόλη τη διάρκεια του Κρητικού Πολέμου οι Σφακιανοί πρόσφυγες στα Κύθηρα πρόσφεραν τις υπηρεσίες τους στη Γαληνοτάτη. Με βάρκες μετέφεραν από τη Φορτέτσα Κυθήρων, με ενδιάμεση βάση τη Γραμβούσα, προμήθειες του βενετικού δημοσίου στις επαναστατικές εστίες της Κρήτης. Αναφέρεται ενδεικτικά η περίπτωση των Δικάκη Πάτερου και Γρηγόρη Σαρακηνού, οι οποίοι το 1662, από τα Κύθηρα, όπου είχαν προσφύγει, ανεφοδίασαν με τρόφιμα και δημόσιο χρήμα, κατ’ εντολή του προνοητή Κυθήρων, τις φρουρές στα Σφακιά και στη Γραμβούσα. Κατά τη διεκπεραίωση των καθηκόντων τους, σε συμπλοκή με τους Τούρκους, χάθηκε η βάρκα του Πώλου Σαρακηνού, με την οποία εκτελούσε τα δρομολόγια από τη Φορτέτσα Κυθήρων ο Γληγόρης Σαρακηνός. Η βάρκα βρέθηκε και αναγνωρίστηκε δυο χρόνια μετά στα Μάταλα.
Το έτος 1663 μαρτυρείται ότι ο Σφακιανός καραβοκύρης Γιαννάς Πάτερος «βρίσκεται σκλάβος εἰς τὴν Μονεμβάσηα» και η γυναίκα του, κερα Μιχαλού, ορίζει πληρεξούσιό της τον καραβοκύρη κυρ Γληγόρη Σκορδύλη, επίσης Σφακιανό, προκειμένου «νὰ προκουράρι τὸ ρεσκάτο του» («να κοιτάξει τη δουλειά του και να εξασφαλίσει τα προς το ζην»).
Στις 9 Νοεμβρίου 1662, ο έκτακτος προνοητής Κυθήρων Geronimo Semitecolo αναφέρει στη Σύγκλητο ότι οι Τούρκοι επιδιώκουν να συγκεντρώσουν όλους τους επικεφαλής των Σφακιανών και να τους κλητεύσουν για να τους σταματήσουν με τη βία. Σημειώνει ακόμα ότι Σφακιανός καπετάνιος, κομιστής επιστολών του Γενικού Καπιτάνου της Θαλάσσης, προέβαλε αντίσταση στους γενίτσαρους και έπεσε βαριά πληγωμένος.
Με άλλη απόφαση της Συγκλήτου (10-1-1662) είχε κοινοποιηθεί στον έκτακτο προνοητή Κυθήρων η ευαρέσκεια της Γαληνοτάτης για τις πληροφορίες που είχαν συγκεντρωθεί σχετικά με τις ενέργειες των Οθωμανών Τούρκων στο Βασίλειο της Κρήτης σε βάρος των Σφακιανών «εμπίστων».
Ορισμένοι από τους «έμπιστους» της Γαληνοτάτης Σφακιανούς, μετά τη μάταιη προσπάθεια ανακατάληψης των Χανίων, αναζήτησαν επίσης άσυλο στα Κύθηρα. Εξασφάλισαν για την οικογένειά τους, σε αναγνώριση των υπηρεσιών τους, προνομιακούς ορισμούς του Γενικού Καπιτάνου Θαλάσσης, που καταχωρήθηκαν στην Καγκελαρία Κυθήρων διασφαλίζοντας την προστασία των δικαιωμάτων τους από τον εκάστοτε προνοητή. Για παράδειγμα, ο Στρατής Πάτερος παρουσιάζει ψήφισμα του Γενικού Καπιτάνου Andrea Corner (3 Ιουνίου 1665) για ανανέωση μηνιαίας επιχορήγησης από το δημόσιο ταμείο για τον ίδιο και τον αδελφό του Γαϊτάνη, όπως ίσχυε στη Γραμβούσα, πριν αυτοί εγκατάσταθούν στα Κύθηρα. Το μηνιαίο ποσό, δυο δουκάτα για τον καθένα τους, κάλυπτε την προμήθεια 25 λιβρών παξιμαδιού. Ομοίως, με ψήφισμα του ίδιου Γενικού Καπιτάνου της 19 Ιουνίου 1666, εγκρίνεται μηνιαίο επίδομα 40 λιβρών παξιμαδιού στους Γιώργη Πάτερο, Κων/νο Λιγνό και Λέο Παπαδόπουλο, που δούλευαν σε φελούκα του Σήφη Παπαδόπουλου και «βρέθηκαν να κατοικούν σ’ αυτό το νησί».
ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΣΦΑΚΙΑΝΩΝ ΚΡΗΤΗΣ ΚΑΙ ΚΥΘΗΡΩΝ
Οι Σφακιανοί καραβοκύρηδες πρόσφυγες του Κρητικού Πολέμου στα Κύθηρα, λειτούργησαν ως οικογενειακές πειρατικές μονάδες στο νησί με την κάλυψη της βενετικής υπηκοότητας έως το τέλος της βενετοκρατίας (1797). Η περίπτωσή τους αποτελεί συνιστώσα καίριας σημασίας για την πρόσληψη της κατάστασης που επικρατούσε στη ναυτιλία κατά τον 17ο και 18ο αι. στην ευρύτερη θαλάσσια ζώνη των Κυθήρων, σε μια εποχή που το εμπόριο βασιζόταν στην πειρατεία.
Από το τεκμηριωτικό υλικό προκύπτει ότι στο δίκτυο εμπορίου και πειρατείας μεταξύ των όμορων γεωγραφικά χώρων Κρήτης και Κυθήρων, στο κομβικό σημείο σύγκλισης βενετικής και οθωμανικής επικράτειας, οι Σφακιανοί καραβοκύρηδες στα Κύθηρα και οι Σφακιανοί της Κρήτης ανέπτυσσαν συνεργασία και αλληλέγγυα συγκάλυψη, την οποία τροφοδοτούσαν οι συνεκτικοί δεσμοί της πατρίδας, της συγγένειας του αίματος και της φάρας που επέβαλλε συσπειρωτική δράση των μελών της.

Οι βενετικές αρχειακές πηγές τεκμηριώνουν την υπόθαλψη του ρόλου των Σφακιανών προσφύγων στα Κύθηρα ως πειρατών, υπό την ιδιότητα εντεταλμένων εμπίστων (confidenti) της Γαληνοτάτης, με καθήκοντα πρακτόρων: αφενός παρείχαν πληροφορίες για τις κινήσεις των Οθωμανών, αφετέρου υποκινούσαν σε επαναστατική δράση και εμπλοκή σε συρράξεις. Έτσι έδρασαν κατά τη διάρκεια του Κρητικού Πολέμου, καθώς και στις επιχειρήσεις ανακατάληψης της πόλης και του διαμερίσματος Χανίων αλλά και του Regno di Morea. Παράλληλα, οι οθωμανικές πηγές μαρτυρούν ότι, μετά την καταστολή κινημάτων από τους Οθωμανούς, οι κάτοικοι των Σφακιών (περιοχή που αφιερώθηκε στις ιερές πόλεις Μέκκας και Μεδίνας), δηλώνουν πίστη και υποταγή στον πασά της περιοχής τους, ενώ χαρακτηρίζουν τους Σφακιανούς confidenti ως όργανα των «απίστων Βενετών». Στην άσκηση της εμπορικής δραστηριότητάς τους, οι Σφακιανοί χρησιμοποιούν σκάφη γνωστά ως πειρατικά στις ελληνικές θάλασσες: βάρκα, καΐκι, γαλιότα, ξύλο, πλοίο, σακκότα, σαμπικί, ταρτάνα, φελούκα. Η ακτίνα κινήσεων των Σφακιανών Κρήτης και Κυθήρων στη θαλάσσια ζώνη μεταξύ των δύο νησιών, είχε συγκεκριμένα σημεία αφετηρίας και προορισμού τα Σφακιά, τη Γαύδο, τα Μάταλα, τη Γραμβούσα και τη Σούδα, και ενδιάμεσους σταθμούς τα σχεδόν ακατοίκητα Αντικύθηρα, το Καψάλι κάτω από τη Φορτέτσα της Χώρας Κυθήρων, το λιμάνι του Αγίου Νικολάου στον Αβλέμονα, το Μόδι και τις νησίδες Δραγονέρες. Προεκεινόταν ωστόσο και μέχρι τις ακτές της Πελοποννήσου, όπου οι Σφακιανοί της Κρήτης, με το έρεισμα των συμπατριωτών τους της Χώρας Κυθήρων, ζητώντας ανάλογα προστασία και άσυλο. Αντίστοιχα, οι Σφακιανοί των Κυθήρων, με το πλεονέκτημα της βενετικής υπηκοότητας εμπορεύονταν μεταξύ δύο πατρίδων, Κυθήρων και Κρήτης, αξιοποιώντας την εμπειρία της εντοπιότητας και και την υποστήριξη των συνδέσμων τους στη μεγαλόνησο.
Σε σχέση με τις βενετικές Αρχές των Κυθήρων, οι Σφακιανοί καραβοκύρηδες, ιδίως οι εγκατεστημένοι στο νησί ως πρόσφυγες, γνώριζαν τους νόμους και τους εφάρμοζαν ή τους παρέβαιναν ανάλογα. Εκδόθηκαν γι’ αυτούς ειδικά ψηφίσματα προνομιακής μεταχείρισης και διευκολύνσεων στην άσκηση εμπορικής δραστηριότητας, ελήφθησαν όμως και μέτρα επιβολής ελέγχου των πλοίων και των φορτωμάτων τους στο Υγειονομείο. Πέτυχαν επίσης το προνόμιο της φοροαπαλλαγής των εμπορευμάτων στο τελωνείο, μέτρο που είχε ισχύ μακράς περιόδου χάριτος 63 χρόνων, μέχρι το 1725. Ακόμη και μετά το 1725, όταν ήταν επιβεβλημένη πλέον από το νόμο και γι’ αυτούς η δήλωση εμπορευμάτων, προσάραζαν τα σκάφη τους σε ακτές απομακρυσμένες από τις φρουρές του νησιού. Για την πάταξη της ασυδοσίας τους είχε εκδοθεί proclama, το 1690, που προέβλεπε τον υποχρεωτικό ελλιμενισμό όλων των πλοίων στο Καψάλι. Λίγους μήνες μετά, ασκήθηκε ποινική δίωξη εις βάρος του Σφακιανού Στρατή Πάτερου και του επιβλήθηκε ποινή φυλάκισης, γιατί επιστρέφοντας από τη Μάνη προσορμίστηκε στις έρημες ακτές της Φελωτής.
Ο ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΣΩΤΉΡΟΣ ΣΤΑ ΣΦΑΚΙΑΝΑ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ ΚΥΘΗΡΩΝ
Οι Σφακιανοί που κατέφυγαν πρόσφυγες στα Κύθηρα και εγκαταστάθηκαν στη Χώρα δημιουργώντας δική τους συνοικία, τα Σφακιανά, τον Νοέμβριο του 1679 έχτισαν με έξοδά τους δικό τους ναό στο όνομα του Σωτήρος Χριστού. Πάνω από την εσωτερική πλευρά της εισόδου, εντοιχισμένη πλάκα τεκμηριώνει το γεγονός:

ΣΥΝΟΨΙΖΟΝΤΑΣ
Οι Σφακιανοί των Κυθήρων, ασκώντας την εμπορική τους δραστηριότητα συνεπικουρούμενοι από τους συμπατριώτες τους στην Κρήτη, εξελίχθηκαν σε αξιόλογο παράγοντα οικονομικής ανάπτυξης των Κυθήρων κατά το δεύτερο μισό του 17 ου και καθ’ όλο τον 18 ο αι. Στο παιχνίδι της συναλλαγής με τη βενετική εξουσία, πέτυχαν υπό την ιδιότητα των «εμπίστων» την υπόθαλψη του ρόλου τους ως πειρατών, λειτουργώντας ανασταλτικά στις επιδιώξεις των ξένων πειρατών και κουρσάρων να προσβάλουν το Καψάλι και να καταστήσουν το νησί των Κυθήρων ορμητήριό τους.
Κώστας Ράλλης, ιστορικός ερευνητής












