Μια διαφορετική πτυχή της ιστορίας της Παναγίας Μυρτιδιώτισσας αναδεικνύει, με αφορμή τη σημερινή μεγάλη εορτή της 24ης Σεπτεμβρίου, η Γιάννα Μπαλαφούτη σε δημοσίευμά της στο Cantina του «Πρώτου Θέματος»: τη μυρτιά, το φυτό που έδωσε το όνομά του στην προστάτιδα των Κυθήρων, αλλά έχει παράλληλα μια μακρά και λιγότερο γνωστή παρουσία στη μεσογειακή γαστρονομία.
Από τις μυρτιές των Κυθήρων στη Μυρτιδιώτισσα
Η ονομασία της Παναγίας συνδέεται άμεσα με τον τόπο όπου, σύμφωνα με την παράδοση, βρέθηκε η εικόνα της στα Κύθηρα. Η περιοχή των Μυρτιδίων ήταν κατάφυτη από μυρτιές και μέσα σε αυτό το φυσικό τοπίο τοποθετείται η εύρεση της εικόνας από έναν βοσκό.
Από τις μυρτιές προέκυψε η ονομασία «Μυρτιδιώτισσα», η οποία έμελλε να συνδεθεί άρρηκτα με τη θρησκευτική και πολιτιστική ταυτότητα των Κυθήρων.
Η παράδοση ταξίδεψε αργότερα και στην Πύλο. Μετά τη Ναυμαχία του Ναβαρίνου, Κυθήριοι ψαράδες που εγκαταστάθηκαν στην περιοχή μετέφεραν μαζί τους τη λατρεία της Μυρτιδιώτισσας. Το 1828 δημιούργησαν έναν μικρό ναό και σταδιακά η Παναγία Μυρτιδιώτισσα καθιερώθηκε ως πολιούχος και προστάτιδα και της Πύλου.
Ένα φυτό με ιστορία χιλιάδων ετών
Η μυρτιά, όμως, είχε ιδιαίτερη θέση στον ελληνικό χώρο πολλούς αιώνες πριν από τη χριστιανική παράδοση.
Στην αρχαία ελληνική μυθολογία ήταν συνδεδεμένη με την Αφροδίτη και συμβόλιζε την ομορφιά, τον έρωτα και τον γάμο. Από τα κλαδιά της κατασκευάζονταν στεφάνια, ενώ οι αρχαίοι Έλληνες γνώριζαν και κατανάλωναν τους καρπούς της.
Αναφορές στα μυρτόκαρπα συναντώνται στους «Δειπνοσοφιστές» του Αθήναιου, όπου εμφανίζονται μεταξύ των τροφών και των επιδορπίων της εποχής. Αργότερα ο Διοσκουρίδης κατέγραψε διάφορες χρήσεις της μυρτιάς, ακόμη και την παρασκευή κρασιού από τους καρπούς της.
Τα μυρτόκαρπα τρώγονται
Η κοινή μυρτιά, Myrtus communis, είναι αειθαλής αρωματικός θάμνος ή μικρό δέντρο και αποτελεί χαρακτηριστικό είδος της μεσογειακής βλάστησης.
Αυτό που είναι λιγότερο γνωστό είναι ότι οι σκουρόχρωμοι ώριμοι καρποί της είναι βρώσιμοι.
Τα μυρτόκαρπα μπορούν να καταναλωθούν ωμά, αν και η γεύση τους είναι αρκετά διαφορετική από εκείνη των συνηθισμένων μούρων. Είναι ελαφρώς γλυκά στην αρχή, αλλά χαρακτηρίζονται από έντονη στυφάδα και αρώματα που παραπέμπουν σε βότανα, ξύλο και ρητίνη.
Για τον λόγο αυτό χρησιμοποιούνται περισσότερο ως πρώτη ύλη για λικέρ, μαρμελάδες και άλλες παρασκευές, ενώ οι αποξηραμένοι καρποί έχουν χρησιμοποιηθεί και ως καρύκευμα.
Και τα φύλλα μπαίνουν στην κατσαρόλα
Αξιοποιήσιμα στη μαγειρική είναι και τα αρωματικά φύλλα της μυρτιάς, με τρόπο αντίστοιχο με τα δαφνόφυλλα.
Η χρήση τους συναντάται ιδιαίτερα στην Ιταλία και ειδικότερα στη Σαρδηνία, την Καλαβρία και τη Λιγουρία, για το αρωμάτισμα κρέατος και κυνηγιού.
Στη Σαρδηνία, μάλιστα, ολόκληρα κλαδιά μυρτιάς χρησιμοποιούνται στο παραδοσιακό ψητό γουρουνόπουλο, το Porceddu Sardo, ενώ ακόμη και ο καπνός από την καύση της μυρτιάς αξιοποιείται για να προσδώσει άρωμα στο φαγητό.
Στο ίδιο νησί παράγεται και το περίφημο mirto, λικέρ που παρασκευάζεται κυρίως από τα ώριμα μυρτόκαρπα. Υπάρχει επίσης λευκή εκδοχή του ποτού, στην οποία χρησιμοποιούνται κυρίως τα φύλλα του φυτού.
Μυρτιά και μύρτιλλο: δύο διαφορετικά φυτά
Παρά την ομοιότητα των ονομάτων και το σκούρο χρώμα των καρπών τους, η μυρτιά δεν πρέπει να συγχέεται με το μύρτιλλο.
Τα γνωστά blueberries ανήκουν σε διαφορετική οικογένεια φυτών, ενώ οι καρποί της μυρτιάς αναφέρονται στα αγγλικά ως myrtle berries.
Έτσι, το φυτό που κάθε χρόνο στις 24 Σεπτεμβρίου βρίσκεται στα χέρια των πιστών και στολίζει εικόνες και ναούς στα Κύθηρα κρύβει μια ιστορία πολύ μεγαλύτερη από όσο ίσως γνωρίζουμε: από την αρχαία ελληνική παράδοση και τη Μυρτιδιώτισσα μέχρι τα λικέρ, τα μυρωδικά και τις κουζίνες της Μεσογείου.
